<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="X09n0245"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 245 圆觉经大疏释義钞</title> <title xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经数位版, No. 245 圆觉经大疏释義钞</title> <author>唐 宗密撰</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>AI</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp5"><resp>corrections</resp><name>CBETA.poyung</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp6"><resp>corrections</resp><name>CBETA.ting</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp7"><resp>corrections</resp><name>CBETA.shin</name></respStmt> </editionStmt> <extent>13卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">9</idno>.<idno type="no">245</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2024-07-18 21:29:46 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">圆觉经大疏释義钞</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA, Punctuated draft text as provided by GJ.cool AI auto punctuation engine</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">CBETA 人工输入，CBETA 扫瞄辨识，古籍酷 AI 自动标点引擎提供新式标点初稿</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>AI 标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【卍续】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> <charDecl> <char xml:id="CB00592"> <charName>CBETA CHARACTER CB00592</charName> <mapping cb:dec="983632" type="PUA">U+F0250</mapping> <mapping type="unicode">U+3C89</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[穀-禾+卵]</value></charProp></char> <char xml:id="CB01497"> <charName>CBETA CHARACTER CB01497</charName> <mapping cb:dec="984537" type="PUA">U+F05D9</mapping> <mapping type="unicode">U+24DC4</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[病-丙+卷]</value></charProp></char> <char xml:id="CB01926"> <charName>CBETA CHARACTER CB01926</charName> <mapping cb:dec="984966" type="PUA">U+F0786</mapping> <mapping type="normal_unicode">U+7070</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>灰</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[厂@火]</value></charProp></char> <char xml:id="CB04590"> <charName>CBETA CHARACTER CB04590</charName> <mapping cb:dec="987630" type="PUA">U+F11EE</mapping> <mapping type="normal_unicode">U+7F64</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[(ㄇ@(企-止))/弟]</value></charProp></char> <char xml:id="CB05242"> <charName>CBETA CHARACTER CB05242</charName> <mapping cb:dec="988282" type="PUA">U+F147A</mapping> <mapping type="unicode">U+4C02</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[髟/采]</value></charProp></char> <char xml:id="CB07055"> <charName>CBETA CHARACTER CB07055</charName> <mapping cb:dec="990095" type="PUA">U+F1B8F</mapping> <mapping type="unicode">U+24A0F</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>琐</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[瑙-囟+贝]</value></charProp></char> <char xml:id="CB08557"> <charName>CBETA CHARACTER CB08557</charName> <mapping cb:dec="991597" type="PUA">U+F216D</mapping> <mapping type="normal_unicode">U+555A</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[图-囗]</value></charProp></char> <char xml:id="CB15062"> <charName>CBETA CHARACTER CB15062</charName> <mapping cb:dec="998102" type="PUA">U+F3AD6</mapping> <mapping type="unicode">U+4C02</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[髟/辨]</value></charProp></char> <char xml:id="CB15156"> <charName>CBETA CHARACTER CB15156</charName> <mapping cb:dec="998196" type="PUA">U+F3B34</mapping> <mapping type="normal_unicode">U+7891</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>碑</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[石*((白-日+田)/廾)]</value></charProp></char> <char xml:id="CB16078"> <charName>CBETA CHARACTER CB16078</charName> <mapping cb:dec="999118" type="PUA">U+F3ECE</mapping> <mapping type="unicode">U+22349</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[(白-日+田)/廾]</value></charProp></char> <char xml:id="CB16347"> <charName>CBETA CHARACTER CB16347</charName> <mapping cb:dec="999387" type="PUA">U+F3FDB</mapping> <mapping type="unicode">U+26BD5</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[廿/宋]</value></charProp></char> <char xml:id="CB17515"> <charName>CBETA CHARACTER CB17515</charName> <mapping cb:dec="1000555" type="PUA">U+F446B</mapping> <mapping type="unicode">U+28545</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[这-言+(栗-木+土)]</value></charProp></char> </charDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2005-11-21T11:05:56"> Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone unit="juan" n="1"/> <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0459a" n="0459a"/> <lb ed="X" n="0459a01"/> <lb ed="X" n="0459a02"/> <lb ed="X" n="0459a03"/> <lb ed="X" n="0459a04"/> <lb ed="X" n="0459a05"/> <lb ed="X" n="0459a06"/> <lb ed="X" n="0459a07"/> <lb ed="X" n="0459a08"/> <lb ed="X" n="0459a09"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">No. 245-A 大方廣圆觉经大钞序</cb:mulu><head>No. 245-A <lb ed="X" n="0459a10"/><lb ed="R014" n="0407a01"/> 大方廣圆觉经大钞序。</head> <lb ed="X" n="0459a11"/><lb ed="R014" n="0407a02"/><p xml:id="pX09p0459a1101">兹钞自唐至今，固有年矣。异域虽模方板，中国未 <lb ed="X" n="0459a12"/><lb ed="R014" n="0407a03"/>尝印行，副本争传三写。乌马因获高丽印本，与写 <lb ed="X" n="0459a13"/><lb ed="R014" n="0407a04"/>本参挍，窃见互有得失，遂根其所出经论祖文，三 <lb ed="X" n="0459a14"/><lb ed="R014" n="0407a05"/>复对详，一成楷定，方事刀笔。苟无证據，多从印本。 <lb ed="X" n="0459a15"/><lb ed="R014" n="0407a06"/>如序中晋伟庐峰次下，疑有脱落，则不敢妄加。或 <lb ed="X" n="0459a16"/><lb ed="R014" n="0407a07"/>用字不同，俱有出处，亦不敢擅改。如解识，如患梦， <lb ed="X" n="0459a17"/><lb ed="R014" n="0407a08"/>患字与略记幻字有异，则准成唯识论及原人论， <lb ed="X" n="0459a18"/><lb ed="R014" n="0407a09"/>与印本既同，故今循之。或缮写笔误，如云先释名 <lb ed="X" n="0459a19"/><lb ed="R014" n="0407a10"/>题，错题为显，又云有字有義，讹字为宗，此皆據写 <lb ed="X" n="0459a20"/><lb ed="R014" n="0407a11"/>本而正之。其馀未安，留俟镕裁矣。</p><p xml:id="pX09p0459a2014" cb:place="inline">时绍兴戊午岁 <lb ed="X" n="0459a21"/><lb ed="R014" n="0407a12"/>孟春初六日<name role="" type="person">平江府</name>昆山能仁院<anchor xml:id="nkr_note_orig_0459001" n="0459001"/>沙门義和颖脱 <lb ed="X" n="0459a22"/><lb ed="R014" n="0407a13"/>轩挍定。门人 元譿。</p> <lb ed="X" n="0459a23"/><lb ed="R014" n="0407a14"/><p xml:id="pX09p0459a2301">夫大道圆通，大千无体。六情既作，六合成形。妄惑盈 <lb ed="X" n="0459a24"/><lb ed="R014" n="0407a15"/>而真智亏，虚相现而实性隐。遂使衣藏至宝，全有而 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0459b" n="0459b"/> <lb ed="X" n="0459b01"/><lb ed="R014" n="0407a16"/>全无；手执金铁，本得而本失。由是如实觉者，启运垂 <lb ed="X" n="0459b02"/><lb ed="R014" n="0407a17"/>方。虽四心等观，而三根各异。故设渐顿之教，仍开权 <lb ed="X" n="0459b03"/><lb ed="R014" n="0407a18"/>实之诠。岂夜月生心，偏落于淸沼；朝阳有意，先照于 <lb ed="X" n="0459b04"/><lb ed="R014" n="0407b01"/>高山者哉？此圆觉经者，顿示真源。故<persName>婆伽婆</persName>居净土 <lb ed="X" n="0459b05"/><lb ed="R014" n="0407b02"/>说，备彰疏序，无烦此云。然桐参散木，骥浑驽骀。非伯 <lb ed="X" n="0459b06"/><lb ed="R014" n="0407b03"/>喈则长匿五音，非伯乐则永群千里。缅昔穿凿，方今 <lb ed="X" n="0459b07"/><lb ed="R014" n="0407b04"/>剸犀。徒有多家，曾无少当。我和尙维缶之灵，杲日之 <lb ed="X" n="0459b08"/><lb ed="R014" n="0407b05"/>明。默承一印，悬通众经。至如四人同化，七众归诚。半 <lb ed="X" n="0459b09"/><lb ed="R014" n="0407b06"/>偈而息心猿，一句而调意马。辞荣落<anchor xml:id="nkr_note_add_0459b0901" n="0459b0901"/><anchor xml:id="beg0459b0901" n="0459b0901"/><g ref="#CB05242">䰂</g><anchor xml:id="end0459b0901"/>，摧慢投针。慕 <lb ed="X" n="0459b10"/><lb ed="R014" n="0407b07"/>義承声者，风驰丈室；构疑畜思者，雾廓晴天。此吾师 <lb ed="X" n="0459b11"/><lb ed="R014" n="0407b08"/>于度人有方也。至如逃名而反著于名，晦德而却招 <lb ed="X" n="0459b12"/><lb ed="R014" n="0407b09"/>其德。晋伟庐峰暂辞法主，人王目击而知道。紫衣三 <lb ed="X" n="0459b13"/><lb ed="R014" n="0407b10"/>让而重赐，白法再陈而乐闻。心灯点于紫宸，法镜悬 <lb ed="X" n="0459b14"/><lb ed="R014" n="0407b11"/>于黄屋。六宫钦德，闻所未闻；三仕伏膺，得所未得。禅 <lb ed="X" n="0459b15"/><lb ed="R014" n="0407b12"/>心自静，不惑浮华。永言无羁，其谁若是？此吾师于名 <lb ed="X" n="0459b16"/><lb ed="R014" n="0407b13"/>位不住也。至如理穷一味，教善三宗。及门者过千，陞 <lb ed="X" n="0459b17"/><lb ed="R014" n="0407b14"/>堂者盈百。各收髻宝，共啜醍醐。分无尽灯，星布华夏。 <lb ed="X" n="0459b18"/><lb ed="R014" n="0407b15"/>大师以善附属，却忆旧山。乐在一峰，坐遗万事。屡表 <lb ed="X" n="0459b19"/><lb ed="R014" n="0407b16"/>闻于北阙，请归隐于南山。明诏下而允依，朝臣就而 <lb ed="X" n="0459b20"/><lb ed="R014" n="0407b17"/>礼送。此吾师于二利不偏也。昔仲尼曰：吾志在春秋。 <lb ed="X" n="0459b21"/><lb ed="R014" n="0407b18"/>今大师云：余心宗圆觉。但以竞辨屈于妙義，龙藏<g ref="#CB01497">倦</g> <lb ed="X" n="0459b22"/><lb ed="R014" n="0408a01"/>于灵文。显性之教沉埋，名相之宗鼓舞。由是革旧风 <lb ed="X" n="0459b23"/><lb ed="R014" n="0408a02"/>规，成新教化。挫权抑小，立顿张圆。使第一義天，星辰 <lb ed="X" n="0459b24"/><lb ed="R014" n="0408a03"/>罗列。大圆镜智，影像昭彰。况复偏宗此卷，誓廣弘宣。 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0459c" n="0459c"/> <lb ed="X" n="0459c01"/><lb ed="R014" n="0408a04"/>二十馀年，三复玄致。轮王髻宝，大雲心传。长者家财， <lb ed="X" n="0459c02"/><lb ed="R014" n="0408a05"/>淸凉手授。所以内依智观，外托诚文。冥<anchor xml:id="nkr_note_add_0459c0201" n="0459c0201"/><anchor xml:id="beg0459c0201" n="0459c0201"/>己<anchor xml:id="end0459c0201"/>身心，随应 <lb ed="X" n="0459c03"/><lb ed="R014" n="0408a06"/>解释。疏成三卷，条贯一经。错综异同，编连始末。文则 <lb ed="X" n="0459c04"/><lb ed="R014" n="0408a07"/>简略，理则周圆。欲言其少，義无缺遗。欲言其多，词无 <lb ed="X" n="0459c05"/><lb ed="R014" n="0408a08"/>剩长。有玄之又玄之致，损之又损之方。岂真義修三 <lb ed="X" n="0459c06"/><lb ed="R014" n="0408a09"/>宗，文含五色而<anchor xml:id="nkr_note_add_0459c0601" n="0459c0601"/><anchor xml:id="beg0459c0601" n="0459c0601"/>已<anchor xml:id="end0459c0601"/>。若乃教起因缘，申当经之由致。藏 <lb ed="X" n="0459c07"/><lb ed="R014" n="0408a10"/>乘分摄，通诸教之所归。权实对彰，三宗开合。竞执则 <lb ed="X" n="0459c08"/><lb ed="R014" n="0408a11"/>朱蓝定别，会摄则水乳倏同。分齐幽深，诠至一心之 <lb ed="X" n="0459c09"/><lb ed="R014" n="0408a12"/>法。所被根器，通收五类之機。忘诠修心，须明契证之 <lb ed="X" n="0459c10"/><lb ed="R014" n="0408a13"/>说。依文演赞，要叙翻传之由。然後先释名题，理越群 <lb ed="X" n="0459c11"/><lb ed="R014" n="0408a14"/>诠之目。後解句偈，義彰一轴之文。释<persName>佛</persName>身则法报不 <lb ed="X" n="0459c12"/><lb ed="R014" n="0408a15"/>分，明净土则自他无别，说时则心境双泯，听众则主 <lb ed="X" n="0459c13"/><lb ed="R014" n="0408a16"/>伴互融。答本起因，三重辗转；提究竟果，一理圆明。使 <lb ed="X" n="0459c14"/><lb ed="R014" n="0408a17"/>千朵義华，顿生翰苑；百川法水，全会天池。实谓穷此 <lb ed="X" n="0459c15"/><lb ed="R014" n="0408a18"/>经之宗骨也。若乃二空八识，断惑缘生；四智菩提，六 <lb ed="X" n="0459c16"/><lb ed="R014" n="0408b01"/>波罗蜜。罄法相宗之源流也。若乃寂光土義，<persName>如来</persName>藏 <lb ed="X" n="0459c17"/><lb ed="R014" n="0408b02"/>章，尽无明根，究贪爱本，十心成<persName>佛</persName>，五教证如。畅法性 <lb ed="X" n="0459c18"/><lb ed="R014" n="0408b03"/>宗之本末也。若乃解文殊章，未心境双亡；释真空观， <lb ed="X" n="0459c19"/><lb ed="R014" n="0408b04"/>初根尘普净。藉澄神而相泯，因寻伺而我空。兼般若 <lb ed="X" n="0459c20"/><lb ed="R014" n="0408b05"/>宗之玄致也。若乃分折四大，防禁六根八定；厌折四 <lb ed="X" n="0459c21"/><lb ed="R014" n="0408b06"/>果，伏断五重十善。大小安居，该调伏藏之规模也。分 <lb ed="X" n="0459c22"/><lb ed="R014" n="0408b07"/>三重于法界，花严之旨现焉；开二门于一心，起信之 <lb ed="X" n="0459c23"/><lb ed="R014" n="0408b08"/>意著矣。事兼二教，畅孔李之玄枢；禅会两宗，申秀能 <lb ed="X" n="0459c24"/><lb ed="R014" n="0408b09"/>之秘旨。夫舜若多神，日出身现；素怛缆藏，疏成理昭。 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0460a" n="0460a"/> <lb ed="X" n="0460a01"/><lb ed="R014" n="0408b10"/>使寻文者離文，住相者融相。自非心真心海，师法师 <lb ed="X" n="0460a02"/><lb ed="R014" n="0408b11"/>安，炼智炼神，精理精教。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0460001" n="0460001"/>就能豪锋纔擧，義海不穷；谈 <lb ed="X" n="0460a03"/><lb ed="R014" n="0408b12"/>柄一挥，悬河无滞。據此文也，三根备收，览之习之，无 <lb ed="X" n="0460a04"/><lb ed="R014" n="0408b13"/>不霑益。但恐阙百遍之功，须凭转释；乏三乘之学，要 <lb ed="X" n="0460a05"/><lb ed="R014" n="0408b14"/>引明文。大悲不倦于曲成，探集又修于義钞，成一十 <lb ed="X" n="0460a06"/><lb ed="R014" n="0408b15"/>八轴，编五卷，别行文一千馀纸，初中後善。且自古出 <lb ed="X" n="0460a07"/><lb ed="R014" n="0408b16"/>钞，多是後人，致使学流，未免诤论。今既自释，何所疑 <lb ed="X" n="0460a08"/><lb ed="R014" n="0408b17"/>焉？又诸家集钞之仪，多引别文别義，後习者但依旧 <lb ed="X" n="0460a09"/><lb ed="R014" n="0408b18"/>语，致使或谬或讹。今则虽引他文，意成自義，以之为 <lb ed="X" n="0460a10"/><lb ed="R014" n="0409a01"/>丹靑粉饰，不在其类例繁多。又诸钞引文为证，为证 <lb ed="X" n="0460a11"/><lb ed="R014" n="0409a02"/>者是義，引<anchor xml:id="nkr_note_orig_0460002" n="0460002"/>朱者是文。義则或任相当，文必不应一种， <lb ed="X" n="0460a12"/><lb ed="R014" n="0409a03"/>不解相当之義，但出各别之文。後学初心，機智渐劣， <lb ed="X" n="0460a13"/><lb ed="R014" n="0409a04"/>就能于文象之外，解甚深之義，以古对今，此例多矣。 <lb ed="X" n="0460a14"/><lb ed="R014" n="0409a05"/>今大师意谓宗通<persName>佛</persName>心，理须实证；说通文教，贵在适 <lb ed="X" n="0460a15"/><lb ed="R014" n="0409a06"/>时。機分勝劣之殊，则张以浅深之教；理有分圆之别， <lb ed="X" n="0460a16"/><lb ed="R014" n="0409a07"/>则论以半满之文。依之则无塞不通，弘之则无機不 <lb ed="X" n="0460a17"/><lb ed="R014" n="0409a08"/>被。实谓班倕之巧，曲直皆材；偏鹊之医，草木皆药。苟 <lb ed="X" n="0460a18"/><lb ed="R014" n="0409a09"/>得其用，莫匪诚言。元譿叨承宿幸，忝会此生，躬获听 <lb ed="X" n="0460a19"/><lb ed="R014" n="0409a10"/>闻，亲蒙印决。鹫峰夙世，难忘繫珠之恩；衡嶽此生，信 <lb ed="X" n="0460a20"/><lb ed="R014" n="0409a11"/>庆赐车之遇。不蒙示教，长怀下劣之心；既得指南，誓 <lb ed="X" n="0460a21"/><lb ed="R014" n="0409a12"/>决终焉之志。或恐百千年後，世异人凋，讹弊逾增，玄 <lb ed="X" n="0460a22"/><lb ed="R014" n="0409a13"/>旨斯坠。所冀淳源不離，宗习有凭。且以厥由，叙于钞 <lb ed="X" n="0460a23"/><lb ed="R014" n="0409a14"/>序，务出其实，朴而不文，仍多阙遗，将俟来哲。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0460a24"/> <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0460b" n="0460b"/> <lb ed="X" n="0460b01"/> <lb ed="X" n="0460b02"/> <lb ed="X" n="0460b03"/><cb:docNumber>No. 245</cb:docNumber> <lb ed="X" n="0460b04"/><lb ed="R014" n="0409b01"/><cb:juan fun="open" n="1a"><cb:mulu type="卷" n="1a">第一之上</cb:mulu><cb:jhead>圆觉经大疏释義钞卷第一<note place="inline">之上</note></cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0460b05"/><lb ed="R014" n="0409b02"/><byline cb:type="author"><name role="" type="person">终南山</name><name role="" type="person">草堂寺</name>沙门 宗密撰</byline> <lb ed="X" n="0460b06"/><lb ed="R014" n="0409b03"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">前文</cb:mulu><p xml:id="pX09p0460b0601">将解一部疏文，大分为四：一、总标宗意，二、归敬请加， <lb ed="X" n="0460b07"/><lb ed="R014" n="0409b04"/>三、开章释文，四、庆赞迴向。</p></cb:div><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">一总标宗意</cb:mulu><p xml:id="pX09p0460b0711" cb:place="inline">初中有四：一、显理；二、我<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0460b08"/><lb ed="R014" n="0409b05"/>下，明教；三、噫巴歌下，叙；疏：四、大者下，判题。初中又二： <lb ed="X" n="0460b09"/><lb ed="R014" n="0409b06"/>初示觉之心体，後示心之觉相。初中复二：先辨其要， <lb ed="X" n="0460b10"/><lb ed="R014" n="0409b07"/>後正显示。前中又二：初约果德标指心源，後明修心 <lb ed="X" n="0460b11"/><lb ed="R014" n="0409b08"/>成其果德。此当段皆先擧类，後方正明。谓乾卦之四 <lb ed="X" n="0460b12"/><lb ed="R014" n="0409b09"/>德，究其所从，始从一气而有类。<persName>佛</persName>果常、乐、我、净之四 <lb ed="X" n="0460b13"/><lb ed="R014" n="0409b10"/>德，根本在乎一心。又彼以始于一气，故修炼者专于 <lb ed="X" n="0460b14"/><lb ed="R014" n="0409b11"/>一气。<persName>佛</persName>德既本乎一心，则理宜修一心，方成<persName>佛</persName>果也。 <lb ed="X" n="0460b15"/><lb ed="R014" n="0409b12"/>当段皆先擧类，意在此也。</p> <lb ed="X" n="0460b16"/><lb ed="R014" n="0409b13"/><p xml:id="pX09p0460b1601">疏元亨至始于一气者，前段中先擧类也，谓擧周易 <lb ed="X" n="0460b17"/><lb ed="R014" n="0409b14"/>乾卦之德而为类例。然此国之俗所宗者，群典极于 <lb ed="X" n="0460b18"/><lb ed="R014" n="0409b15"/>周易，万物极于乾道。<note place="inline">世之万物莫大于天地，就中天统于地，天尊地<g ref="#CB16078">卑</g>，乾道是天，故 <lb ed="X" n="0460b19"/><lb ed="R014" n="0409b16"/>取为类。</note>取则在于儒流，故擧儒学所知之道，以类至觉 <lb ed="X" n="0460b20"/><lb ed="R014" n="0409b17"/>之理，令其晓矣。既移儒士之风，自偃群鹿之草。馀喩 <lb ed="X" n="0460b21"/><lb ed="R014" n="0409b18"/><g ref="#CB07055">琐</g>碎，难类真法。首标乾德，其在兹焉。然元、亨、利、贞既 <lb ed="X" n="0460b22"/><lb ed="R014" n="0410a01"/>是乾之四德，今先显乾道。乾者，卦之名，即周易最初 <lb ed="X" n="0460b23"/><lb ed="R014" n="0410a02"/>之卦也。䷀<note place="inline">乾卦如此，万物皆始于乾，故为首也。故系辞云：乾知太始，坤作成物。</note>谓之 <lb ed="X" n="0460b24"/><lb ed="R014" n="0410a03"/>卦者，易纬云：卦者，挂也。言悬挂物以示于人，故谓之 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0460c" n="0460c"/> <lb ed="X" n="0460c01"/><lb ed="R014" n="0410a04"/>卦。但二画之体虽象阴阳之气，未成万物之象，不得 <lb ed="X" n="0460c02"/><lb ed="R014" n="0410a05"/>成卦。必三画以象三才，写天、地、雷、风、水、火、山、泽之象， <lb ed="X" n="0460c03"/><lb ed="R014" n="0410a06"/>乃谓之卦。故系辞云：八卦成列，象在其中。是也。但初 <lb ed="X" n="0460c04"/><lb ed="R014" n="0410a07"/>有三画，于万物<anchor xml:id="nkr_note_orig_0460003" n="0460003"/>有未尽，故更重之而有六画。备万物 <lb ed="X" n="0460c05"/><lb ed="R014" n="0410a08"/>之形象，穷天地之能事，故六画成卦。此乾之卦本以 <lb ed="X" n="0460c06"/><lb ed="R014" n="0410a09"/>象天，天乃积诸阳气而成，故此卦六爻皆是阳画。<note place="inline">一长 <lb ed="X" n="0460c07"/><lb ed="R014" n="0410a10"/>为阳画，二短相对为阴画。</note>此既象天，不谓之天而谓之乾者，天是 <lb ed="X" n="0460c08"/><lb ed="R014" n="0410a11"/>定体之名，乾是体用之称<note place="inline">即体之用</note>。故说卦云：乾，健也。言 <lb ed="X" n="0460c09"/><lb ed="R014" n="0410a12"/>天之体，以健为用。谓圣人作易，本以教人，欲使人法 <lb ed="X" n="0460c10"/><lb ed="R014" n="0410a13"/>天之用，不法天之体，故名乾不名天也。天以乾为用， <lb ed="X" n="0460c11"/><lb ed="R014" n="0410a14"/>运行不息，应化无穷，此天之自然之理。故圣人常法 <lb ed="X" n="0460c12"/><lb ed="R014" n="0410a15"/>此自然而施人事，亦当应物成务，云为不<anchor xml:id="nkr_note_add_0460c1201" n="0460c1201"/><anchor xml:id="beg0460c1201" n="0460c1201"/>已<anchor xml:id="end0460c1201"/>，终日乾 <lb ed="X" n="0460c13"/><lb ed="R014" n="0410a16"/>乾，无时懈倦。是以因天象以教人事。故大象曰：<note place="inline">天以纯刚， <lb ed="X" n="0460c14"/><lb ed="R014" n="0410a17"/>故有健用。今画纯阳之卦，以此拟之，故谓之象。</note>天行<note place="inline">运动之称</note>健<note place="inline">强壮之名也，天之自然象也。万 <lb ed="X" n="0460c15"/><lb ed="R014" n="0410a18"/>物壮健，皆有衰怠。唯天日行一度，谓天体之行，昼夜不息，周而复始，无时亏退。刘表云：然则天是体名，乾是用 <lb ed="X" n="0460c16"/><lb ed="R014" n="0410b01"/>名。健是其训也。</note>君子以自强不息<note place="inline">用卦象自勉励，不可止息，故云健也</note>。文言末 <lb ed="X" n="0460c17"/><lb ed="R014" n="0410b02"/>云：<note place="inline">夫子作文言，以释正经也。</note>乾始能以美利利天下，不言所利，大 <lb ed="X" n="0460c18"/><lb ed="R014" n="0410b03"/>矣哉。又云：大哉乾乎，刚健<note place="inline">性也</note>中<note place="inline">二五</note>正，纯粹<note place="inline">六阳</note>精<note place="inline">精灵</note>也。 <lb ed="X" n="0460c19"/><lb ed="R014" n="0410b04"/>于物象言之，则纯阳也，天也。于人事言之，则君父也。 <lb ed="X" n="0460c20"/><lb ed="R014" n="0410b05"/>以其居尊，故在诸卦之首，为易理之初矣。元亨利贞 <lb ed="X" n="0460c21"/><lb ed="R014" n="0410b06"/>者<note place="inline">文在卦辞</note>，乾之功能，运用虽多，统唯四德，故取之也。元 <lb ed="X" n="0460c22"/><lb ed="R014" n="0410b07"/>是初始義，亨是通畅義，利是和而成益義，贞是终毕 <lb ed="X" n="0460c23"/><lb ed="R014" n="0410b08"/>干了義。谓此卦之德，有纯阳之性，自然能以阳气始 <lb ed="X" n="0460c24"/><lb ed="R014" n="0410b09"/>生万物而得亨通，能使物性和谐，各有其利，坚固干 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0461a" n="0461a"/> <lb ed="X" n="0461a01"/><lb ed="R014" n="0410b10"/>济，有始有终，故谓之四德。言圣人亦当法此卦而行 <lb ed="X" n="0461a02"/><lb ed="R014" n="0410b11"/>善道，以长万物而为元也。又当以嘉美之事，会合万 <lb ed="X" n="0461a03"/><lb ed="R014" n="0410b12"/>物，令使开通而为亨也。又当以義协和万物，使各得 <lb ed="X" n="0461a04"/><lb ed="R014" n="0410b13"/>理而为利也。又当贞固干了其事，使物各得终成而 <lb ed="X" n="0461a05"/><lb ed="R014" n="0410b14"/>为贞也。是以圣人法乾而行此四德，故曰元亨利贞 <lb ed="X" n="0461a06"/><lb ed="R014" n="0410b15"/>也。文言曰：<note place="inline">夫子第七翼也。此下论乾之四德。但乾之为体，是天之用。天地运化，自然而尔，因无 <lb ed="X" n="0461a07"/><lb ed="R014" n="0410b16"/>而生有也。天本无心，岂故造元亨利贞之名？但圣人以事托之，谓此自然之功，为天之四德，垂教天下，使後世 <lb ed="X" n="0461a08"/><lb ed="R014" n="0410b17"/>人君法天之所为，故立天之四德以设教也。</note>元<note place="inline">仁木春</note>者，善之长也。<note place="inline">莊氏云：天之元 <lb ed="X" n="0461a09"/><lb ed="R014" n="0410b18"/>德，始生万物。善之大者，莫大于施生。如父母之恩最重，良由能生此身也。故辜其恩不报者，五刑之属三千，罪 <lb ed="X" n="0461a10"/><lb ed="R014" n="0411a01"/>莫大于不孝。若报恩者，孝顺之福，亦世之最大者。古来至孝者，皆感天动地，即知能生人命，世之上上善也。故 <lb ed="X" n="0461a11"/><lb ed="R014" n="0411a02"/><persName>佛</persName>教云：造千个<persName>佛</persName>国，不如活一人命。然万物虽各有所生之处，辗转推穷，至于最初，是乾阳为始生之本。故目 <lb ed="X" n="0461a12"/><lb ed="R014" n="0411a03"/>乾之功德，名为元也。即知元者，是善之长也。</note>亨<note place="inline">礼火夏</note>者，嘉之会也。<note place="inline">天能通畅万物， <lb ed="X" n="0461a13"/><lb ed="R014" n="0411a04"/>使之会聚，故云尔也。</note>利<note place="inline">義金秋</note>者，義之和也。<note place="inline">天能利益庶品，使各得宜而和同也。</note>贞 <lb ed="X" n="0461a14"/><lb ed="R014" n="0411a05"/><note place="inline">信水冬</note>者，事之干也。<note place="inline">天能以中正之气，成就万物，各得干济。莊氏之意，以此四句，明天之 <lb ed="X" n="0461a15"/><lb ed="R014" n="0411a06"/>德。原是物始，于时配春。亨是通畅，于时配夏。利为和義，于时配秋。秋既物成，各合其宜。贞为事干，于时配冬。物 <lb ed="X" n="0461a16"/><lb ed="R014" n="0411a07"/>成收藏，事皆干了。于五行之气，唯少土地。土则分王四时。四气之行，非土不载故也。自此<anchor xml:id="nkr_note_add_0461a1601" n="0461a1601"/><anchor xml:id="beg0461a1601" n="0461a1601"/>已<anchor xml:id="end0461a1601"/>下，明人之法天，行 <lb ed="X" n="0461a17"/><lb ed="R014" n="0411a08"/>此四德也。</note>君子体仁，<note place="inline">仁故春也。</note>足以长人。<note place="inline">体包仁道，泛爱施生，足以尊长于人。此法 <lb ed="X" n="0461a18"/><lb ed="R014" n="0411a09"/>天之元德也。</note>嘉会足以合礼，利物足以和義，<note place="inline">皆可准知。</note>贞固足 <lb ed="X" n="0461a19"/><lb ed="R014" n="0411a10"/>以干事。<note place="inline">贞正坚固，令物得成。此使事皆干济也。</note>君子行此四德者，<note place="inline">元仁亨礼 <lb ed="X" n="0461a20"/><lb ed="R014" n="0411a11"/>利義贞信为四德。不论智者，行此四事，幷须于智。故又乾凿度云：水土二行，皆兼信智也。</note>故曰：乾， <lb ed="X" n="0461a21"/><lb ed="R014" n="0411a12"/>元亨利贞。<note place="inline">结文王作易云：乾元等之言，<anchor xml:id="nkr_note_add_0461a2101" n="0461a2101"/><anchor xml:id="beg0461a2101" n="0461a2101"/>已<anchor xml:id="end0461a2101"/>欲使君子法之故也。然行四德，则与天同功，非圣人 <lb ed="X" n="0461a22"/><lb ed="R014" n="0411a13"/>不可。云君子者，但易之为道廣为垂法，若限圣人恐不逮馀下，故总云君子，使诸候公卿等皆悉行之。但圣人 <lb ed="X" n="0461a23"/><lb ed="R014" n="0411a14"/>行之能逮至极，馀各量力而为多少，各有其分也。但乾卦象天，故以此四德皆为天德也。但阴阳合会二象相 <lb ed="X" n="0461a24"/><lb ed="R014" n="0411a15"/>成皆能有德，非但乾之一卦，是以诸卦之中亦有四德。但馀卦四德皆劣于乾，故乾卦直云四德，更无所言。欲 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0461b" n="0461b"/> <lb ed="X" n="0461b01"/><lb ed="R014" n="0411a16"/>见乾之四德无所不包，其馀卦四德之下则更有馀事业，以四德勝劣，故以馀事繁之。如坤卦云坤元亨利牝 <lb ed="X" n="0461b02"/><lb ed="R014" n="0411a17"/>马之贞等，馀数十卦之例及以四德配于六位，幷在補缺卷中</note>。然今以乾喩<persName>佛</persName>者，乾 <lb ed="X" n="0461b03"/><lb ed="R014" n="0411a18"/>既是动用不息之義，是阳气之精粹，不同阴体凝静。 <lb ed="X" n="0461b04"/><lb ed="R014" n="0411b01"/>亦如<persName>佛</persName>是觉者，是菩提之智，不同涅槃寂灭之体。以 <lb ed="X" n="0461b05"/><lb ed="R014" n="0411b02"/>元亨利贞喩常乐我净者，然乾阳功用虽廣多无畔， <lb ed="X" n="0461b06"/><lb ed="R014" n="0411b03"/>利天下万物，而实体之德唯此四故：具五常故<note place="inline">摄尽儒宗</note>、 <lb ed="X" n="0461b07"/><lb ed="R014" n="0411b04"/>具五行故<note place="inline">摄尽阴阳術数休咎等也</note>、具四时故<note place="inline">摄尽一周天</note>。如上所释， <lb ed="X" n="0461b08"/><lb ed="R014" n="0411b05"/><persName>佛</persName>德亦尔，虽无量无边，实体之德亦唯有四。由此四 <lb ed="X" n="0461b09"/><lb ed="R014" n="0411b06"/>故，迥超凡夫外道二乘境界，廣如下释。又乾是总名， <lb ed="X" n="0461b10"/><lb ed="R014" n="0411b07"/>元等是别，别德之外无别乾体。<persName>佛</persName>与四德例此亦然， <lb ed="X" n="0461b11"/><lb ed="R014" n="0411b08"/>故以为喩。</p> <lb ed="X" n="0461b12"/><lb ed="R014" n="0411b09"/><p xml:id="pX09p0461b1201">疏：始于一气者，推究此乾道之德所从之始，始于一 <lb ed="X" n="0461b13"/><lb ed="R014" n="0411b10"/>气。一气者，道之所宗，阴阳天地之根本也。谓天道未 <lb ed="X" n="0461b14"/><lb ed="R014" n="0411b11"/>分，阴阳未<anchor xml:id="nkr_note_orig_0461001" n="0461001"/>泮，未有天地人物<anchor xml:id="nkr_note_add_0461b1401" n="0461b1401"/><anchor xml:id="beg0461b1401" n="0461b1401"/>已<anchor xml:id="end0461b1401"/>前，但是淳元之一气 <lb ed="X" n="0461b15"/><lb ed="R014" n="0411b12"/>也。<note place="inline">未分阴阳之二，故云一也。净名楷疏序云：一气冥曚天后。花严序云：造化权舆之首，天道未分。</note>一 <lb ed="X" n="0461b16"/><lb ed="R014" n="0411b13"/>气始分为阴阳二气，阴浊阳淸，淸气上腾为天，浊气 <lb ed="X" n="0461b17"/><lb ed="R014" n="0411b14"/>下凝为地，和气为人，<note place="inline">人最灵也。</note>谓之三才。故乾坤有三画 <lb ed="X" n="0461b18"/><lb ed="R014" n="0411b15"/>也。夫为人王，法于乾道。故王字横三画表乾卦，竖一 <lb ed="X" n="0461b19"/><lb ed="R014" n="0411b16"/>画表一气。故有人作日中王字赋云：三阳列位，配乾 <lb ed="X" n="0461b20"/><lb ed="R014" n="0411b17"/>道以成三。一气贯中，表圣人之得一。又易钩命诀云： <lb ed="X" n="0461b21"/><lb ed="R014" n="0411b18"/>天地未分之前，谓之一气。于中转有五运，<note place="inline">运谓运数，谓时改易， <lb ed="X" n="0461b22"/><lb ed="R014" n="0412a01"/>取易義也。</note>谓太易、太初、太始、太素、太极。气象未分，谓之太 <lb ed="X" n="0461b23"/><lb ed="R014" n="0412a02"/>易。元气始萌，谓之太初。气形之端，谓之太始。形变有 <lb ed="X" n="0461b24"/><lb ed="R014" n="0412a03"/>质，谓之太素。质形<anchor xml:id="nkr_note_add_0461b2401" n="0461b2401"/><anchor xml:id="beg0461b2401" n="0461b2401"/>已<anchor xml:id="end0461b2401"/>具，谓之太极。转变五故，故名五 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0461c" n="0461c"/> <lb ed="X" n="0461c01"/><lb ed="R014" n="0412a04"/>运。既于一气中转有五，故云始于一气。<note place="inline">结释疏文。</note>是以儒 <lb ed="X" n="0461c02"/><lb ed="R014" n="0412a05"/>道至教，皆宗于一。老子云：视之不见，听之不闻，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0461002" n="0461002"/>搏之 <lb ed="X" n="0461c03"/><lb ed="R014" n="0412a06"/>不得，不可致<anchor xml:id="nkr_note_orig_0461003" n="0461003"/>语，故混而为一。又云：不皦不昧，愡恍不 <lb ed="X" n="0461c04"/><lb ed="R014" n="0412a07"/>可随迎等。河上注老，皆指一为体，以释其義。又黄庭 <lb ed="X" n="0461c05"/><lb ed="R014" n="0412a08"/>内景云：殊途一会，归要于一。<note place="inline">梁丘子註云：同归一气。</note>又云：五行 <lb ed="X" n="0461c06"/><lb ed="R014" n="0412a09"/>相推大归一。又云：一之为物叵卒见。莊子云：通于一 <lb ed="X" n="0461c07"/><lb ed="R014" n="0412a10"/>而万事毕。又云：一之所起，有一而未形。<note place="inline">郭云：一者，有之初，至妙者 <lb ed="X" n="0461c08"/><lb ed="R014" n="0412a11"/>也。至妙，故未有物理之形耳。夫一之所起，起于至一，非起于无。此意云：非无者，玄妙一气。</note>系辞云： <lb ed="X" n="0461c09"/><lb ed="R014" n="0412a12"/>一阴一阳之谓道，阴阳不测之谓神，乃至百姓日用 <lb ed="X" n="0461c10"/><lb ed="R014" n="0412a13"/>而不知。<note place="inline">註云：一谓<anchor xml:id="nkr_note_orig_0461004" n="0461004"/>〔无〕也。在阴为<anchor xml:id="note_star_1" n="0461004" type="star"/>〔无〕阴，阴以之生。在阳为元阳，阳以之成。故一谓之道。疏曰：在阴之时，而 <lb ed="X" n="0461c11"/><lb ed="R014" n="0412a14"/>不见为阴之功。在阳之时，亦不见为阳之力也。</note>又云：天下之动，贞夫一者也。 <lb ed="X" n="0461c12"/><lb ed="R014" n="0412a15"/>肇公云：巍巍之形，内神外灵。中有想虑，真一暗冥。此 <lb ed="X" n="0461c13"/><lb ed="R014" n="0412a16"/>等所言一者，皆谓气也。<note place="inline">但幽玄无相，故云一也。故孔释一阴一阳云：虚无不可分 <lb ed="X" n="0461c14"/><lb ed="R014" n="0412a17"/>别，故云一也。</note>故老子云：冲气以为和。<note place="inline">河上云：万物中皆有元气，得以和柔。</note>肇 <lb ed="X" n="0461c15"/><lb ed="R014" n="0412a18"/>公云：元气含于大象，大象隐于无形，为识物之灵。灵 <lb ed="X" n="0461c16"/><lb ed="R014" n="0412b01"/>中有神，神中有身等。乾卦象曰：潜龙勿用，阳在下也。 <lb ed="X" n="0461c17"/><lb ed="R014" n="0412b02"/>孔释云：此一爻之象，专明天之自然气也。又文言云： <lb ed="X" n="0461c18"/><lb ed="R014" n="0412b03"/>潜龙勿用，阳气潜藏。此释初九，亦唯指气为本。</p> <lb ed="X" n="0461c19"/><lb ed="R014" n="0412b04"/><p xml:id="pX09p0461c1901">疏常、乐下，二、正明也。然<persName>佛</persName>德无量，今特指此四者，略 <lb ed="X" n="0461c20"/><lb ed="R014" n="0412b05"/>有五意：一者、是<persName>佛</persName>实体之德故；二者、对简凡夫妄执 <lb ed="X" n="0461c21"/><lb ed="R014" n="0412b06"/>常等四倒，又翻破二乘无常等四倒故；三者、是四念 <lb ed="X" n="0461c22"/><lb ed="R014" n="0412b07"/>处观究竟果故；四者、诸<persName>佛</persName>虽说无量法门究竟，为显 <lb ed="X" n="0461c23"/><lb ed="R014" n="0412b08"/>此故；五者、<persName>如来</persName>在娑罗树四双八隻中间而般涅槃， <lb ed="X" n="0461c24"/><lb ed="R014" n="0412b09"/>只为表此理故。初、言实体德者，谓<persName>如来</persName>藏、法身、真智 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0462a" n="0462a"/> <lb ed="X" n="0462a01"/><lb ed="R014" n="0412b10"/>本来常、乐、我、净故。故论云：真如自体相者，一切凡夫、 <lb ed="X" n="0462a02"/><lb ed="R014" n="0412b11"/>声闻、缘觉、菩萨、诸<persName>佛</persName>无有增减。从本<anchor xml:id="nkr_note_add_0462a0201" n="0462a0201"/><anchor xml:id="beg0462a0201" n="0462a0201"/>已<anchor xml:id="end0462a0201"/>来，自性满足 <lb ed="X" n="0462a03"/><lb ed="R014" n="0412b12"/>一切功德，所谓：自体有大智慧光明義故，乃至常、乐、 <lb ed="X" n="0462a04"/><lb ed="R014" n="0412b13"/>我、净義故，名为<persName>如来</persName>藏，亦名<persName>如来</persName>法身。释曰：自性本 <lb ed="X" n="0462a05"/><lb ed="R014" n="0412b14"/>有，故名实体之德。又是究竟真实果德，涅槃经中廣 <lb ed="X" n="0462a06"/><lb ed="R014" n="0412b15"/>说，如下略引。</p><p xml:id="pX09p0462a0606" cb:place="inline">△二、对简凡夫、二乘者。谓诸众生亦本 <lb ed="X" n="0462a07"/><lb ed="R014" n="0412b16"/>有四德，以迷之故，妄计五蕴常、乐、我、净。故<persName>佛</persName>于种种 <lb ed="X" n="0462a08"/><lb ed="R014" n="0412b17"/>经中，令修不净观、苦观、无常观、无我观。且治所执生 <lb ed="X" n="0462a09"/><lb ed="R014" n="0412b18"/>死五蕴常等，未显所迷法身常等。故声闻等禀此修 <lb ed="X" n="0462a10"/><lb ed="R014" n="0413a01"/>行，虽各得果证，尙迷法身常等四德。是以<persName>佛</persName>于诸了 <lb ed="X" n="0462a11"/><lb ed="R014" n="0413a02"/>義大乘经中，廣破此见。故涅槃经第二云：<note place="inline">此有因缘，在補缺卷 <lb ed="X" n="0462a12"/><lb ed="R014" n="0413a03"/>中。</note>一切众生，为诸烦恼、无明所覆，生顚倒心。我计无 <lb ed="X" n="0462a13"/><lb ed="R014" n="0413a04"/>我，常计无常，净计不净，乐计为苦。以为烦恼之所覆 <lb ed="X" n="0462a14"/><lb ed="R014" n="0413a05"/>故，虽生此想，不达其義。如彼醉人，于非转处而生转 <lb ed="X" n="0462a15"/><lb ed="R014" n="0413a06"/>想。<note place="inline">合前叙迷之过失之喩也。此正破诸声闻无常等四倒也。</note>我者，即是<persName>佛</persName>義。常者， <lb ed="X" n="0462a16"/><lb ed="R014" n="0413a07"/>是法身義。乐者，是涅槃義。净者，是法義。<note place="inline">正显真实四德也。</note>汝 <lb ed="X" n="0462a17"/><lb ed="R014" n="0413a08"/>等比丘！云何而言有我想者，憍慢贡高，流转生死？<note place="inline">责其 <lb ed="X" n="0462a18"/><lb ed="R014" n="0413a09"/>计常等也。</note>汝等若言我亦修习无常、苦、无我等想，是三种 <lb ed="X" n="0462a19"/><lb ed="R014" n="0413a10"/>修，<note place="inline">比丘所叙略不净者，就勝说故也。</note>无有实義。<note place="inline">责其执无常等。</note>我今当说勝 <lb ed="X" n="0462a20"/><lb ed="R014" n="0413a11"/>三修法。<note place="inline">上标许说真实四德，次下且廣叙两褈倒执之相云。</note>苦者计乐，乐者计 <lb ed="X" n="0462a21"/><lb ed="R014" n="0413a12"/>苦，是顚倒法。无常计常，常计无常，是顚倒法。无我计 <lb ed="X" n="0462a22"/><lb ed="R014" n="0413a13"/>我，我计无我，是顚倒法。不净计净，净计不净，是顚倒 <lb ed="X" n="0462a23"/><lb ed="R014" n="0413a14"/>法。有如是等四顚倒法，是人不知，正修诸法。<note place="inline">此上双结凡夫、 <lb ed="X" n="0462a24"/><lb ed="R014" n="0413a15"/>二乘四顚倒也。</note>世间亦有常、乐、我、净，出世亦有常、乐、我、净。世 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0462b" n="0462b"/> <lb ed="X" n="0462b01"/><lb ed="R014" n="0413a16"/>间法者，有字无義；出世间者，有字有義。何以故？世间 <lb ed="X" n="0462b02"/><lb ed="R014" n="0413a17"/>之法有四顚倒，故不知義。所以者何？有想倒、心倒、见 <lb ed="X" n="0462b03"/><lb ed="R014" n="0413a18"/>倒故。<note place="inline">云云。次说以三倒故成四倒，及彼经疏释三倒，幷在别卷中说也。下正说其实云。</note>何等 <lb ed="X" n="0462b04"/><lb ed="R014" n="0413b01"/>为義？无我者，名为生死；我者，名为<persName>如来</persName>。无常者，声闻、 <lb ed="X" n="0462b05"/><lb ed="R014" n="0413b02"/>缘觉；常者，<persName>如来</persName>法身。苦者，一切外道；乐者，即是涅槃。 <lb ed="X" n="0462b06"/><lb ed="R014" n="0413b03"/>不净者，即有为法；净者，诸<persName>佛</persName>、菩萨所有正法。是名不顚 <lb ed="X" n="0462b07"/><lb ed="R014" n="0413b04"/>倒。以不倒故，知字、知義。若欲远離四顚倒者，应知如 <lb ed="X" n="0462b08"/><lb ed="R014" n="0413b05"/>是常、乐、我、净。<note place="inline">次下比丘承言请<persName>佛</persName>住世，<persName>佛</persName>答等在别卷中。今且叙<persName>佛</persName>答，次云：</note>汝等当 <lb ed="X" n="0462b09"/><lb ed="R014" n="0413b06"/>知，先所修集无常、苦想，非是真实。<note place="inline">此下以春池觅宝，竞捉瓦石，喩前灯 <lb ed="X" n="0462b10"/><lb ed="R014" n="0413b07"/>无常等不真云。</note>譬如春时，有诸人等在大池浴，乘船遊戏，失 <lb ed="X" n="0462b11"/><lb ed="R014" n="0413b08"/>琉璃宝珠，没深水中。是时诸人悉共入水，求觅是宝， <lb ed="X" n="0462b12"/><lb ed="R014" n="0413b09"/>竞捉瓦石、草木、沙砾，各各自谓得琉璃珠，欢喜持出， <lb ed="X" n="0462b13"/><lb ed="R014" n="0413b10"/>乃知非真。是时宝珠犹在水中，以珠力故，水皆澄淸。 <lb ed="X" n="0462b14"/><lb ed="R014" n="0413b11"/>于是大众乃见<anchor xml:id="nkr_note_add_0462b1401" n="0462b1401"/><anchor xml:id="beg0462b1401" n="0462b1401"/>宝<anchor xml:id="end0462b1401"/>珠故在水下，犹如仰睹虚空月形。 <lb ed="X" n="0462b15"/><lb ed="R014" n="0413b12"/>是时众中有一智人，以方便力安徐入水，即便得珠。 <lb ed="X" n="0462b16"/><lb ed="R014" n="0413b13"/>汝等比丘，不应如是修习无常、苦、无我想、不净想等 <lb ed="X" n="0462b17"/><lb ed="R014" n="0413b14"/>以为实義，如彼诸人各以瓦石、草木、沙砾而为宝珠。 <lb ed="X" n="0462b18"/><lb ed="R014" n="0413b15"/>汝等应当善学方便，在在处处常修我想、常乐净想。 <lb ed="X" n="0462b19"/><lb ed="R014" n="0413b16"/>复应当知，先所修习四法相貌悉是顚倒。欲得真实 <lb ed="X" n="0462b20"/><lb ed="R014" n="0413b17"/>修诸想者，如彼智人巧出宝珠，所谓我想、常乐净想。 <lb ed="X" n="0462b21"/><lb ed="R014" n="0413b18"/><note place="inline">次下约法约喩，对二乘四倒重显四德。谓声闻难<persName>佛</persName>，先说无我等法。<persName>佛</persName>以旧医用乳，新医断乳，後复用乳。以况 <lb ed="X" n="0462b22"/><lb ed="R014" n="0414a01"/>外道说我，如未破我，复说我等。幷在别卷久讲者，须捡叙之。今且但取<persName>佛</persName>因法合云。</note>汝等当知， <lb ed="X" n="0462b23"/><lb ed="R014" n="0414a02"/><persName>如来</persName>亦尔，出世降伏邪医，外道唱言无我，无人、众生、 <lb ed="X" n="0462b24"/><lb ed="R014" n="0414a03"/>寿命、养育、知见、作者、受者。是诸外道所言我者，如虫 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0462c" n="0462c"/> <lb ed="X" n="0462c01"/><lb ed="R014" n="0414a04"/>食木，偶成字耳。故<persName>佛</persName>唱言无我。为调生故，为知时故， <lb ed="X" n="0462c02"/><lb ed="R014" n="0414a05"/>说有我者，如彼良医善知于乳。非如凡夫所计吾我， <lb ed="X" n="0462c03"/><lb ed="R014" n="0414a06"/>或言如大拇指，或如芥子，或如微尘。<persName>如来</persName>说我，悉不 <lb ed="X" n="0462c04"/><lb ed="R014" n="0414a07"/>如是。是故说言诸法无我，实非无我。何者是我？若法 <lb ed="X" n="0462c05"/><lb ed="R014" n="0414a08"/>是实、是真、是常、是主、是依，性不变易者，是名为我。汝 <lb ed="X" n="0462c06"/><lb ed="R014" n="0414a09"/>当修习。<note place="inline">下更引第五者，显有真我之体。非但无我便名真我，即如有云但空寂不动等即是<persName>佛</persName>性者，未 <lb ed="X" n="0462c07"/><lb ed="R014" n="0414a10"/>是显出得本性体也。</note>第五卷亦云：又解脱者，名曰不空。如水酒 <lb ed="X" n="0462c08"/><lb ed="R014" n="0414a11"/>酥蜜等甁，虽无水等，犹名水酒等甁。解脱亦尔，不可 <lb ed="X" n="0462c09"/><lb ed="R014" n="0414a12"/>说空及以不空。空者，谓无二十五有及诸烦恼一切 <lb ed="X" n="0462c10"/><lb ed="R014" n="0414a13"/>有为行，如甁无水，则名为空。不空者，谓真实善色，常 <lb ed="X" n="0462c11"/><lb ed="R014" n="0414a14"/>乐我净，不动不变，犹如彼甁色香味触。<note place="inline">既以四德为真实体，如以 <lb ed="X" n="0462c12"/><lb ed="R014" n="0414a15"/>四尘为甁体，即知四德是实体之德也。此当第一意中所说也。此下又引第七者，显四德是一切<persName>佛</persName>法之本，故 <lb ed="X" n="0462c13"/><lb ed="R014" n="0414a16"/>迦葉迷之便成邪见，今悟方名正见。又更廣释四德行相，令众洞达，知<persName>佛</persName>意偏在，再三辨说。文云</note>。第七 <lb ed="X" n="0462c14"/><lb ed="R014" n="0414a17"/>卷<persName>如来</persName>性品亦云：<persName>佛</persName>告迦葉：谓四倒者，于非苦中生 <lb ed="X" n="0462c15"/><lb ed="R014" n="0414a18"/>于苦想，名曰顚倒。非苦者，名为<persName>如来</persName>。生苦想者，谓于 <lb ed="X" n="0462c16"/><lb ed="R014" n="0414b01"/><persName>如来</persName>无常变异，捨此苦身，入于涅槃<note place="inline">云云。馀三倒云：世间说我无有 <lb ed="X" n="0462c17"/><lb ed="R014" n="0414b02"/><persName>佛</persName>性，<persName>佛</persName>法有我即是<persName>佛</persName>性云云。<persName>如来</persName>非杂食烦恼肉身也</note>。迦葉言：我从今日始得 <lb ed="X" n="0462c18"/><lb ed="R014" n="0414b03"/>正见。自是之前，我等悉名邪见之人<note place="inline">云云。无我为邪见，我为正见</note>。 <lb ed="X" n="0462c19"/><lb ed="R014" n="0414b04"/>後说先教众生修无我者，为除世间诸妄见故，计我 <lb ed="X" n="0462c20"/><lb ed="R014" n="0414b05"/>虚妄非真实故。如女人以苦味涂乳，令子不饮<note place="inline">子病服药， <lb ed="X" n="0462c21"/><lb ed="R014" n="0414b06"/>忌乳故也</note>。後洗乳唤饮，子疑不饮等云云。我今亦说<persName>如来</persName> <lb ed="X" n="0462c22"/><lb ed="R014" n="0414b07"/>藏<note place="inline">云云。迦葉又难，<persName>佛</persName>又以额珠喩示。次下更说外道横计我大小诸相，如米豆等。第三十又廣说大狮子吼 <lb ed="X" n="0462c23"/><lb ed="R014" n="0414b08"/>者，唯说常乐我常，乃至外道<anchor xml:id="nkr_note_add_0462c2301" n="0462c2301"/><anchor xml:id="beg0462c2301" n="0462c2301"/>迴<anchor xml:id="end0462c2301"/>心，乃至引彼经義，决释两褈四倒五门之義，幷在别卷，可捡之。评曰：據上褈叠 <lb ed="X" n="0462c24"/><lb ed="R014" n="0414b09"/>数番，即知常乐我净是诸<persName>佛</persName>究竟实德。涅槃一部，首末廣辨诸实教，大乘亦然。以涅槃是穷终极教，会权入实， <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0463a" n="0463a"/> <lb ed="X" n="0463a01"/><lb ed="R014" n="0414b10"/>故偏引之</note>。上来释第二意竟。</p><p xml:id="pX09p0463a0112" cb:place="inline">△三、是四念处观究竟果者， <lb ed="X" n="0463a02"/><lb ed="R014" n="0414b11"/>四谓身、受、心、法。念谓念慧，身等为其念慧所安住处 <lb ed="X" n="0463a03"/><lb ed="R014" n="0414b12"/>故。谓观身不净等<note place="inline">等于观受是苦，观心无常，观法无我</note>，除计净等四倒， <lb ed="X" n="0463a04"/><lb ed="R014" n="0414b13"/>观身毕竟空等。无行经云：观身毕竟空，观受内外空， <lb ed="X" n="0463a05"/><lb ed="R014" n="0414b14"/>观心无所有，观法但有名。智论等亦尔，除不净等四 <lb ed="X" n="0463a06"/><lb ed="R014" n="0414b15"/>倒。两褈四倒既遣，即显自体具真实常乐我净法，故 <lb ed="X" n="0463a07"/><lb ed="R014" n="0414b16"/>名为<persName>如来</persName>法身<note place="inline">如前引起信之文也</note>。故云究竟果也。天台云：深 <lb ed="X" n="0463a08"/><lb ed="R014" n="0414b17"/>观念处，即坐道场，更不须馀。機宜不同，故说馀品<note place="inline">四正 <lb ed="X" n="0463a09"/><lb ed="R014" n="0414b18"/>勤等</note>。故<persName>如来</persName>临终遗诫，唯令依此而住<note place="inline">廣如下序分之初所说也</note>。據 <lb ed="X" n="0463a10"/><lb ed="R014" n="0415a01"/>四念处，既是对治四倒，与前四观，義亦不殊。但缘此 <lb ed="X" n="0463a11"/><lb ed="R014" n="0415a02"/>四，是三十七品之首，修行要门。一切众生，从凡至圣， <lb ed="X" n="0463a12"/><lb ed="R014" n="0415a03"/>通大小乘，无不修习。故天台别有四卷念处之文，<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0463a13"/><lb ed="R014" n="0415a04"/>又临终遗嘱<note place="inline">此四念处行相，备在三十七道品章中</note>。然四念处，以不净、 <lb ed="X" n="0463a14"/><lb ed="R014" n="0415a05"/>苦、无常、无我为次者，对治之门，从粗至细故<note place="inline">身色最粗，受领 <lb ed="X" n="0463a15"/><lb ed="R014" n="0415a06"/>外境为次，法最为细，粗者易治，故先也</note>。四倒以常乐我净为次者，从重 <lb ed="X" n="0463a16"/><lb ed="R014" n="0415a07"/>至轻为次故<note place="inline">常为次者，由计心王为常，故生邪见等，无因无果。乐者，但计妄乐，不必邪见，故 <lb ed="X" n="0463a17"/><lb ed="R014" n="0415a08"/>次也。我者，主宰，主宰不碍，有修行故。计身为净，但生贪爱，无大过故</note>。</p><p xml:id="pX09p0463a1727" cb:place="inline">△四、诸<persName>佛</persName>虽说无 <lb ed="X" n="0463a18"/><lb ed="R014" n="0415a09"/>量法门究竟，为显此故者，唯识论究竟位颂曰：此即 <lb ed="X" n="0463a19"/><lb ed="R014" n="0415a10"/>无漏界，不思议<note place="inline">总标也</note>善<note place="inline">净也</note>常<note place="inline">常也</note>安乐<note place="inline">乐也</note>解脱<note place="inline">亦是净也</note>身， <lb ed="X" n="0463a20"/><lb ed="R014" n="0415a11"/>大牟尼名法<note place="inline">我也</note>。</p><p xml:id="pX09p0463a2008" cb:place="inline">△五、<persName>如来</persName>在娑罗树间等者，涅槃经 <lb ed="X" n="0463a21"/><lb ed="R014" n="0415a12"/>第三十卷云：善男子！以是因缘故，我于此娑罗双树 <lb ed="X" n="0463a22"/><lb ed="R014" n="0415a13"/>间大狮子吼。狮子吼者，名大涅槃。善男子！东方双者， <lb ed="X" n="0463a23"/><lb ed="R014" n="0415a14"/>破于无常，获得于常。乃至北方双者，破于不净，而得 <lb ed="X" n="0463a24"/><lb ed="R014" n="0415a15"/>于净。善男子！此中众生为双树故，护<name role="" type="person">娑罗林</name>，不令外 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0463b" n="0463b"/> <lb ed="X" n="0463b01"/><lb ed="R014" n="0415a16"/>人取其枝葉斫截破壞。我亦如是，为四法故，令诸弟 <lb ed="X" n="0463b02"/><lb ed="R014" n="0415a17"/>子护持<persName>佛</persName>法。何等为四？常、乐、我、净。此四双树，四王典 <lb ed="X" n="0463b03"/><lb ed="R014" n="0415a18"/>掌。我为四王护持我法，是故于中而般涅槃。善男子！ <lb ed="X" n="0463b04"/><lb ed="R014" n="0415b01"/>娑罗双树花果常茂，常能利益无量众生。我亦如是， <lb ed="X" n="0463b05"/><lb ed="R014" n="0415b02"/>常能利益声闻、缘觉。华者喩我，果者喩乐。以是義故， <lb ed="X" n="0463b06"/><lb ed="R014" n="0415b03"/>我于此间娑罗双树入大寂定。大寂定者，名大涅槃。 <lb ed="X" n="0463b07"/><lb ed="R014" n="0415b04"/>狮子吼言：<persName>世尊</persName>！<persName>如来</persName>何故二月涅槃？善男子！二月名 <lb ed="X" n="0463b08"/><lb ed="R014" n="0415b05"/>春。春阳之月，万物生长，种植根栽，花果敷荣，江河盈 <lb ed="X" n="0463b09"/><lb ed="R014" n="0415b06"/>满，百兽孚乳。是时众生多生常想。为破众生如是常 <lb ed="X" n="0463b10"/><lb ed="R014" n="0415b07"/>心故，说一切法悉是无常，唯说<persName>如来</persName>常住不变。善男 <lb ed="X" n="0463b11"/><lb ed="R014" n="0415b08"/>子！于六时中，孟冬枯悴，众不爱乐；阳春如液，人所贪 <lb ed="X" n="0463b12"/><lb ed="R014" n="0415b09"/>爱。为破众生世间乐故，演说常、乐。我、净亦尔，<persName>如来</persName>为 <lb ed="X" n="0463b13"/><lb ed="R014" n="0415b10"/>破世我、世净故，说<persName>如来</persName>真实我、净。言二月者，喩于如 <lb ed="X" n="0463b14"/><lb ed="R014" n="0415b11"/>来二种法身。冬不乐者，智者不乐<persName>如来</persName>无常，入于涅 <lb ed="X" n="0463b15"/><lb ed="R014" n="0415b12"/>槃。二月乐者，喩于智者爱乐<persName>如来</persName>常乐我常。然两褈 <lb ed="X" n="0463b16"/><lb ed="R014" n="0415b13"/>四倒，总有八倒。四念处观，既有性相两褈，治于八 <lb ed="X" n="0463b17"/><lb ed="R014" n="0415b14"/>倒，即成八行。终至成<persName>佛</persName>，即名八德。谓法身常等四德 <lb ed="X" n="0463b18"/><lb ed="R014" n="0415b15"/>是实德，示现色身无常等四德是权德。<note place="inline">纳耶输等，现不净也。受金 <lb ed="X" n="0463b19"/><lb ed="R014" n="0415b16"/>枪等，现苦也。隐八自在，现无我也。下生入灭，现无常也。</note>故天台云：娑罗双树，四 <lb ed="X" n="0463b20"/><lb ed="R014" n="0415b17"/>枯四荣，正表于此。<note place="inline">枯荣之说，检经无文。或大师義立，或别译别行经本也。</note>谓法 <lb ed="X" n="0463b21"/><lb ed="R014" n="0415b18"/>性之色，<note place="inline">约大品经说。</note>实非是净，凡夫计净，是名顚倒。实非 <lb ed="X" n="0463b22"/><lb ed="R014" n="0416a01"/>不净，小计不净，亦名顚倒。今观色种即空，空中无净， <lb ed="X" n="0463b23"/><lb ed="R014" n="0416a02"/>云何染著？则凡净倒破，枯念处成。色种成假，假智常 <lb ed="X" n="0463b24"/><lb ed="R014" n="0416a03"/>净，云何滞空而取<g ref="#CB01926">灰</g>断？言色不净，是名二乘。不净倒 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0463c" n="0463c"/> <lb ed="X" n="0463c01"/><lb ed="R014" n="0416a04"/>破，荣念处成。观色本际，非空非假，非净不净，乃名中 <lb ed="X" n="0463c02"/><lb ed="R014" n="0416a05"/>道。<persName>佛</persName>表此理，故于中间而般涅槃。馀三类此。<note place="inline">观受心法，苦无 <lb ed="X" n="0463c03"/><lb ed="R014" n="0416a06"/>常无我等例之。</note>故云常等。然此真实四德，既具上诸门，義理 <lb ed="X" n="0463c04"/><lb ed="R014" n="0416a07"/>不同，故偏擧云<persName>佛</persName>之德也。</p><p xml:id="pX09p0463c0411" cb:place="inline">△疏本乎一心者，上所引 <lb ed="X" n="0463c05"/><lb ed="R014" n="0416a08"/>论中真如四德之文，是立義分中论主总立一心为 <lb ed="X" n="0463c06"/><lb ed="R014" n="0416a09"/>本。于中有真如、生灭二门心。真如具常等四德，心生 <lb ed="X" n="0463c07"/><lb ed="R014" n="0416a10"/>灭中始、本不二，为究竟觉，亦是四德。勝鬘等意皆然。 <lb ed="X" n="0463c08"/><lb ed="R014" n="0416a11"/>故知倒、正常等，幷不離心，<persName>佛</persName>亦无非一心。廣如花严 <lb ed="X" n="0463c09"/><lb ed="R014" n="0416a12"/>经夜摩偈赞品，引在别卷。及此疏下，释普贤章初种 <lb ed="X" n="0463c10"/><lb ed="R014" n="0416a13"/>种幻化，皆生<persName>如来</persName>圆觉妙心。文中所说，可检叙之。</p> <lb ed="X" n="0463c11"/><lb ed="R014" n="0416a14"/><p xml:id="pX09p0463c1101">疏：专一气等者，後明修心成其果德也。先云专一气 <lb ed="X" n="0463c12"/><lb ed="R014" n="0416a15"/>而致柔，是擧类也。乾道四德既始于一气，故道门修 <lb ed="X" n="0463c13"/><lb ed="R014" n="0416a16"/>炼专于一气。道经云：专气致柔。意云：元气是自然大 <lb ed="X" n="0463c14"/><lb ed="R014" n="0416a17"/>道，性本静默柔弱，故能生于动，<note place="inline">老又云：静为躁君。</note>能生刚强。 <lb ed="X" n="0463c15"/><lb ed="R014" n="0416a18"/><note place="inline">又云：弱勝强，柔勝刚。</note>庶人不能安静默，守柔弱，故乖于道，不能 <lb ed="X" n="0463c16"/><lb ed="R014" n="0416b01"/>保寿命，不能成万事，不能为人君主和于天下。<note place="inline">故老子云： <lb ed="X" n="0463c17"/><lb ed="R014" n="0416b02"/>强梁者不得其死。又云：富贵而憍，自贻其咎。又云：飘风不终朝。又云：驰骋畋猎，令心发狂等也。</note>故达 <lb ed="X" n="0463c18"/><lb ed="R014" n="0416b03"/>道之人，专注其志于至静至柔一元之气，<note place="inline">夫子云：志于道也。</note> <lb ed="X" n="0463c19"/><lb ed="R014" n="0416b04"/>合于自然大道，勤而行之，保雌守弱，绵绵不<anchor xml:id="nkr_note_add_0463c1901" n="0463c1901"/><anchor xml:id="beg0463c1901" n="0463c1901"/>已<anchor xml:id="end0463c1901"/>。<note place="inline">故老子令 <lb ed="X" n="0463c20"/><lb ed="R014" n="0416b05"/>人为而不恃，长而不宰，挫锐解纷，知白守黑，勿矜勿伐，若拙若讷，抱一为天下式，如水处众人之所恶，如婴儿 <lb ed="X" n="0463c21"/><lb ed="R014" n="0416b06"/>之未孩。此上皆撮略道经中之文也。儒道二教，其意皆然，不可具引。</note>功用既著，而致于 <lb ed="X" n="0463c22"/><lb ed="R014" n="0416b07"/>柔名，名为成道也。<note place="inline">修成之时，还成本道。故道经云：夫物芸芸，各归其根。归根曰静，是谓复命。 <lb ed="X" n="0463c23"/><lb ed="R014" n="0416b08"/>复命曰常。又云：复归于无极。此如<persName>佛</persName>教中反本还源，为究竟果。</note>道成则能保寿命，成 <lb ed="X" n="0463c24"/><lb ed="R014" n="0416b09"/>事子，育万物。既合于乾道，则各正性命，保合大和，乃 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0464a" n="0464a"/> <lb ed="X" n="0464a01"/><lb ed="R014" n="0416b10"/>利贞也。故老子云：天下之至柔，驰骋天下之至坚。又 <lb ed="X" n="0464a02"/><lb ed="R014" n="0416b11"/>说：当其无，有器之用。外其身而身存，终不为大，故能 <lb ed="X" n="0464a03"/><lb ed="R014" n="0416b12"/>成其大。周易谦卦中说：谦如水而下，故百川归之而 <lb ed="X" n="0464a04"/><lb ed="R014" n="0416b13"/>成大海。西陞经云：柔弱莫过于气，气之柔弱莫过于 <lb ed="X" n="0464a05"/><lb ed="R014" n="0416b14"/>道。道所以柔弱者，包裹天地，贯穿万物。夫柔之生刚， <lb ed="X" n="0464a06"/><lb ed="R014" n="0416b15"/>弱之生强，而天下莫能知其根本所从生者乎？<note place="inline">根本者，柔 <lb ed="X" n="0464a07"/><lb ed="R014" n="0416b16"/>弱也。</note>據上诸文，皆云道至柔弱，故今云专一气而致柔 <lb ed="X" n="0464a08"/><lb ed="R014" n="0416b17"/>也。<note place="inline">专一气是修行，而致柔为成道。故下正明云修一心而成道，以对此也，但文异耳。</note>所言一 <lb ed="X" n="0464a09"/><lb ed="R014" n="0416b18"/>者，若论根本，即是元气，以未分淸浊，故云一也。若约 <lb ed="X" n="0464a10"/><lb ed="R014" n="0417a01"/>修炼，即是和气，谓胎息法。绵绵若存，不纵不抑，绝诸 <lb ed="X" n="0464a11"/><lb ed="R014" n="0417a02"/>造作，不运心機，合本元气，離太急、太迟、太粗、太沉等， <lb ed="X" n="0464a12"/><lb ed="R014" n="0417a03"/>名为和气。阴气阳气，和通不二，故云一也。故道经云： <lb ed="X" n="0464a13"/><lb ed="R014" n="0417a04"/>冲气以为和。<note place="inline">得气和柔，如骨中有髓等。</note>又云：谷<note place="inline">谷，养也。</note>神不死，是谓 <lb ed="X" n="0464a14"/><lb ed="R014" n="0417a05"/>玄牝。玄牝之门，是谓天地根。绵绵若存，用之不勤。又 <lb ed="X" n="0464a15"/><lb ed="R014" n="0417a06"/>云：抱一能无離乎？<note place="inline">一者，道始少生，太和之精气也。</note>专气致柔，能婴 <lb ed="X" n="0464a16"/><lb ed="R014" n="0417a07"/>儿乎？<note place="inline">钞曰：上柔下强，可以得失相对说之。</note>又云：心使气曰强，<note place="inline">心当专一为和柔，而 <lb ed="X" n="0464a17"/><lb ed="R014" n="0417a08"/>神气实，内形柔弱。若使气妄有所为，则和气去于中，而能形体刚强，斯为失之。</note>是谓深根固 <lb ed="X" n="0464a18"/><lb ed="R014" n="0417a09"/>蔕。<note place="inline">人以气为根，以精为蔕。</note>又云：天得一以淸等，<note place="inline">地寧，神灵，谷盈，万物生，王候正。</note> <lb ed="X" n="0464a19"/><lb ed="R014" n="0417a10"/>是以圣人抱一以为天下式。莊子云：一其性，<note place="inline">饰则二也。</note>养 <lb ed="X" n="0464a20"/><lb ed="R014" n="0417a11"/>其气，<note place="inline">不以心使之。</note>合其德。<note place="inline">不以物離性也。</note>黄庭内景云：殊途一会， <lb ed="X" n="0464a21"/><lb ed="R014" n="0417a12"/><note place="inline">同归一气。</note>归要终一志，不久陞虚无。<note place="inline">学道专一，与虚同体，则神仙可致也。</note>又 <lb ed="X" n="0464a22"/><lb ed="R014" n="0417a13"/>云：正一含华乃充盈。<note place="inline">存气守一，神气<g ref="#CB16347">𦯕</g>华也。</note>肇公云：守真抱一， <lb ed="X" n="0464a23"/><lb ed="R014" n="0417a14"/>不染外物，淸虚太一，其何有失？系辞云：夫乾，其静也 <lb ed="X" n="0464a24"/><lb ed="R014" n="0417a15"/>专，<note place="inline">专，一也。</note>其动也直。<note place="inline">直，刚正也。</note>释曰：上所引文，皆是儒道修 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0464b" n="0464b"/> <lb ed="X" n="0464b01"/><lb ed="R014" n="0417a16"/>炼之门，专一气而为要妙之義也。<note place="inline">脚注者，皆各是本注，谓河上注老，郭象註 <lb ed="X" n="0464b02"/><lb ed="R014" n="0417a17"/>莊，<name role="" type="person">韩康伯</name>注系辞，梁丘子注黄庭经。</note></p> <lb ed="X" n="0464b03"/><lb ed="R014" n="0417a18"/><p xml:id="pX09p0464b0301">疏修一心而成道者，正明也。<persName>佛</persName>果之德既本乎一心， <lb ed="X" n="0464b04"/><lb ed="R014" n="0417b01"/>若不修一心而乃别修者，岂成<persName>佛</persName>道？如磨砖不成明 <lb ed="X" n="0464b05"/><lb ed="R014" n="0417b02"/>镜，炼铁矿不得真金等。故淸凉大师云：所说万行幷 <lb ed="X" n="0464b06"/><lb ed="R014" n="0417b03"/>不離心，但能觉了自心现量毕竟淸净，即一念之中 <lb ed="X" n="0464b07"/><lb ed="R014" n="0417b04"/>万行备足。心不起，止也；知不起，观也；不缘万境，捨也； <lb ed="X" n="0464b08"/><lb ed="R014" n="0417b05"/>止妄不生，戒也；安心谛理，忍也；心无间断，进也；心体 <lb ed="X" n="0464b09"/><lb ed="R014" n="0417b06"/>離念，法也；心之本觉，<persName>佛</persName>也；体相无违，僧也。六度、三宝，幷 <lb ed="X" n="0464b10"/><lb ed="R014" n="0417b07"/>一心故。又花严经云：菩萨修诸<persName>佛</persName>法，净诸<persName>佛</persName>刹，积集 <lb ed="X" n="0464b11"/><lb ed="R014" n="0417b08"/>妙行，调伏众生，乃至得大菩提，悉不離心。是故应以 <lb ed="X" n="0464b12"/><lb ed="R014" n="0417b09"/>善法扶助自心，应以精进坚固自心，应以忍辱坦荡 <lb ed="X" n="0464b13"/><lb ed="R014" n="0417b10"/>自心，应以智证洁白自心，应以智慧明利自心，应以 <lb ed="X" n="0464b14"/><lb ed="R014" n="0417b11"/><persName>佛</persName>自在开发自心，应以<persName>佛</persName>平等廣大自心，应以<persName>佛</persName>十 <lb ed="X" n="0464b15"/><lb ed="R014" n="0417b12"/>力照察自心。又云：菩萨应知自心念念常有<persName>佛</persName>成正 <lb ed="X" n="0464b16"/><lb ed="R014" n="0417b13"/>觉。何以故？诸<persName>佛</persName><persName>如来</persName>不離此心成正觉故。如自心，一 <lb ed="X" n="0464b17"/><lb ed="R014" n="0417b14"/>切众生心亦复如是。據上等文，故知愿成<persName>佛</persName>道必修 <lb ed="X" n="0464b18"/><lb ed="R014" n="0417b15"/>一心也。而言一者，是总相心，通于染、净、因、果等也。</p> <lb ed="X" n="0464b19"/><lb ed="R014" n="0417b16"/><p xml:id="pX09p0464b1901">疏心也者下，第二、正显示也。文八：一、标擧，二、直显，三、 <lb ed="X" n="0464b20"/><lb ed="R014" n="0417b17"/>竖通，四、横遍，五、真常，六、绝迹，七、不变，八、随缘。今初也。 <lb ed="X" n="0464b21"/><lb ed="R014" n="0417b18"/>心即<persName>如来</persName>藏自性淸净心也。或云一心，如花严起信 <lb ed="X" n="0464b22"/><lb ed="R014" n="0418a01"/>也。泛言心者，总有四种，梵语各异，翻译亦殊：一、纥利 <lb ed="X" n="0464b23"/><lb ed="R014" n="0418a02"/>陀，谓肉团心；二、缘虑名心，谓八识俱能缘虑自分境 <lb ed="X" n="0464b24"/><lb ed="R014" n="0418a03"/>故；三、质多，此云集起心，即第八识集诸种子起现行 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0464c" n="0464c"/> <lb ed="X" n="0464c01"/><lb ed="R014" n="0418a04"/>故；四、乾栗陀，谓坚实心。今辨此也。</p> <lb ed="X" n="0464c02"/><lb ed="R014" n="0418a05"/><p xml:id="pX09p0464c0201">疏冲虚下二句，二、直显也。上句自性体也，下句自性 <lb ed="X" n="0464c03"/><lb ed="R014" n="0418a06"/>用。故禅宗云：空寂是心，即上句；知是用，即下句。冲者， <lb ed="X" n="0464c04"/><lb ed="R014" n="0418a07"/>深玄也，和也。花严疏序云：汪洋冲融。新疏序云：包纳 <lb ed="X" n="0464c05"/><lb ed="R014" n="0418a08"/>冲邃。疏云：冲深包博。故老子云：道冲而用之。或不盈 <lb ed="X" n="0464c06"/><lb ed="R014" n="0418a09"/>虚者，非质碍故。妙者，在染而不染故。如莲花虽在淤 <lb ed="X" n="0464c07"/><lb ed="R014" n="0418a10"/>泥，不为所染，故喩法之妙也。天台解妙有十義。天长 <lb ed="X" n="0464c08"/><lb ed="R014" n="0418a11"/>疏云：非粗非妙，方名至妙。故下文云：种种幻化，皆生 <lb ed="X" n="0464c09"/><lb ed="R014" n="0418a12"/><persName>如来</persName>圆觉妙心。粹者，精纯也。在杂乱中而不杂故。简 <lb ed="X" n="0464c10"/><lb ed="R014" n="0418a13"/>非杂染之法，故云妙粹。若作邃字，即训幽深，義亦通 <lb ed="X" n="0464c11"/><lb ed="R014" n="0418a14"/>在。炳焕者，俱是至明之相。炳者，著也；焕者，烂也。故华 <lb ed="X" n="0464c12"/><lb ed="R014" n="0418a15"/>严疏序述十玄门中微细相容。安立门云：炳然齐现， <lb ed="X" n="0464c13"/><lb ed="R014" n="0418a16"/>犹彼芥甁。意取历历分明，不错乱之状。论语云：焕乎 <lb ed="X" n="0464c14"/><lb ed="R014" n="0418a17"/>其有文章。註云：焕，明也。灵明者，若但云明，未简日月 <lb ed="X" n="0464c15"/><lb ed="R014" n="0418a18"/>之类，故云灵也。意云：心之明者，其在无法不知，而无 <lb ed="X" n="0464c16"/><lb ed="R014" n="0418b01"/>分别；无法不现，而无差别。幽灵神圣，寂然洞然，故曰 <lb ed="X" n="0464c17"/><lb ed="R014" n="0418b02"/>灵明。即此灵明，而炳著焕烂。</p> <lb ed="X" n="0464c18"/><lb ed="R014" n="0418b03"/><p xml:id="pX09p0464c1801">疏无去下二句，三、竖通也。无去无来者，谓此心不迁 <lb ed="X" n="0464c19"/><lb ed="R014" n="0418b04"/>向前际去，不从後际来，亦不于现在住。现在住者，是 <lb ed="X" n="0464c20"/><lb ed="R014" n="0418b05"/>诸有为法。成唯识云：住表此法暂有用。今不同彼也。 <lb ed="X" n="0464c21"/><lb ed="R014" n="0418b06"/>以此真心无相，无能、所，故不可见之于现在。净名云： <lb ed="X" n="0464c22"/><lb ed="R014" n="0418b07"/>但以数故，说有三世，非谓菩提有去、来、今。良由菩提 <lb ed="X" n="0464c23"/><lb ed="R014" n="0418b08"/>亦无自性，即同真心，故非三世。若就菩提当相，则有 <lb ed="X" n="0464c24"/><lb ed="R014" n="0418b09"/>始无终，岂免初际冥通三际者？由不属三际，故俱通 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0465a" n="0465a"/> <lb ed="X" n="0465a01"/><lb ed="R014" n="0418b10"/>也。且如今日眼识不能见昨日色者，以随所见色，皆 <lb ed="X" n="0465a02"/><lb ed="R014" n="0418b11"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0465a0201" n="0465a0201"/><anchor xml:id="beg0465a0201" n="0465a0201"/>已<anchor xml:id="end0465a0201"/>过去也。今以真心不随诸法迁向过去，故于今时 <lb ed="X" n="0465a03"/><lb ed="R014" n="0418b12"/>向真心中能现前际诸法影像历历，亦能预现未来 <lb ed="X" n="0465a04"/><lb ed="R014" n="0418b13"/>之法历然。然虽通于三际，三际求之，皆不可得，与所 <lb ed="X" n="0465a05"/><lb ed="R014" n="0418b14"/>知、所现三际之境而不可分，故言冥也。花严云：法性 <lb ed="X" n="0465a06"/><lb ed="R014" n="0418b15"/>遍在一切处一切众生及国土三世悉在无有馀亦 <lb ed="X" n="0465a07"/><lb ed="R014" n="0418b16"/>无形相而可得。前三句通三际也，後一句冥也。此乃 <lb ed="X" n="0465a08"/><lb ed="R014" n="0418b17"/>入三世而无迹矣。</p> <lb ed="X" n="0465a09"/><lb ed="R014" n="0418b18"/><p xml:id="pX09p0465a0901">疏非中下两句，四、横遍也。非中非外者，有二意：一、不 <lb ed="X" n="0465a10"/><lb ed="R014" n="0419a01"/>在身中及中间，亦非身外。若在身中、中间，则有处所； <lb ed="X" n="0465a11"/><lb ed="R014" n="0419a02"/>若在身外，则非我心。根、尘、识三，皆不可得，何说有内、 <lb ed="X" n="0465a12"/><lb ed="R014" n="0419a03"/>外、中间者耶？故<persName>佛</persName>以神得内泻，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0465001" n="0465001"/>微破阿难执心在内； <lb ed="X" n="0465a13"/><lb ed="R014" n="0419a04"/>以针治内障，<anchor xml:id="note_star_2" n="0465001" type="star"/>微破阿难执心潜在根内，即中间也；以 <lb ed="X" n="0465a14"/><lb ed="R014" n="0419a05"/>灵膏反脇，<anchor xml:id="note_star_3" n="0465001" type="star"/>微破阿难执心在外。廣如<persName>佛</persName>顶经及疏，具 <lb ed="X" n="0465a15"/><lb ed="R014" n="0419a06"/>在别卷，可捡之。</p><p xml:id="pX09p0465a1507" cb:place="inline">△二、谓此心非有、无二边，故非外；二 <lb ed="X" n="0465a16"/><lb ed="R014" n="0419a07"/>边既遣，中道亦亡，故非中。非中非边，是绝待灵心也。 <lb ed="X" n="0465a17"/><lb ed="R014" n="0419a08"/>此言非中，所谓非是中，非谓是非中；言非外，所谓非 <lb ed="X" n="0465a18"/><lb ed="R014" n="0419a09"/>是外，非谓是非外。洞彻十方者，心有所在，则有所不 <lb ed="X" n="0465a19"/><lb ed="R014" n="0419a10"/>在；以无在，故无所不在，故彻十方也。然洞彻者，通论 <lb ed="X" n="0465a20"/><lb ed="R014" n="0419a11"/>其義，二字不殊。若对冥、通之言，则二文文势稍异，谓 <lb ed="X" n="0465a21"/><lb ed="R014" n="0419a12"/>洞然透彻，无所不遍。意显次定，擧体全遍，非莽鲁随 <lb ed="X" n="0465a22"/><lb ed="R014" n="0419a13"/>宜而说也。然冥与洞，各于句中互相影略，二皆备矣。 <lb ed="X" n="0465a23"/><lb ed="R014" n="0419a14"/>疏不灭下二句，五、真常也。真心不变，故不生、灭。故起 <lb ed="X" n="0465a24"/><lb ed="R014" n="0419a15"/>信云：所谓心性不生不灭。然不生、灭三性不同，谓遍 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0465b" n="0465b"/> <lb ed="X" n="0465b01"/><lb ed="R014" n="0419a16"/>计性无体可生可灭；依他起性即生不生，即灭不灭； <lb ed="X" n="0465b02"/><lb ed="R014" n="0419a17"/>圆成实性自体本有，不待新生，尽未来际，究竟常住 <lb ed="X" n="0465b03"/><lb ed="R014" n="0419a18"/>不灭。今即当此自性不生不灭，不同前二。前二即如 <lb ed="X" n="0465b04"/><lb ed="R014" n="0419b01"/>般若心经云诸法不生不灭是也。若三性相对，各據 <lb ed="X" n="0465b05"/><lb ed="R014" n="0419b02"/>自相说者，即遍计之法妄生妄灭，圆成真心不生不 <lb ed="X" n="0465b06"/><lb ed="R014" n="0419b03"/>灭。依他则相同遍计，故似生似灭；性同圆成，故不生 <lb ed="X" n="0465b07"/><lb ed="R014" n="0419b04"/>不灭。花严云一切法无生，一切法无灭等，以依他无 <lb ed="X" n="0465b08"/><lb ed="R014" n="0419b05"/>别自性，故全同圆成也。一切大乘经说一切诸法不 <lb ed="X" n="0465b09"/><lb ed="R014" n="0419b06"/>生灭，寂灭常住等，皆此義也。岂四山之可害者，明此 <lb ed="X" n="0465b10"/><lb ed="R014" n="0419b07"/>心不生不老不病不死也。涅槃二十九云：如我昔告 <lb ed="X" n="0465b11"/><lb ed="R014" n="0419b08"/>波斯匿王：大王！有亲信人从四方来，各作是言：有四 <lb ed="X" n="0465b12"/><lb ed="R014" n="0419b09"/>大山从四方来，欲害人民。王若闻者，当设何计？王言： <lb ed="X" n="0465b13"/><lb ed="R014" n="0419b10"/><persName>世尊</persName>！设有此来，无逃避处，唯当专心持戒佈施。我即 <lb ed="X" n="0465b14"/><lb ed="R014" n="0419b11"/>赞言：善哉大王！我说四山即是众生生老病死，生老 <lb ed="X" n="0465b15"/><lb ed="R014" n="0419b12"/>病死常来切人，云何大王不修戒施？今云害者，以经 <lb ed="X" n="0465b16"/><lb ed="R014" n="0419b13"/>云欲害人民也。若就经文法，合云生老病死常来切 <lb ed="X" n="0465b17"/><lb ed="R014" n="0419b14"/>人者，今即应云岂四相之可切，亦通</p> <lb ed="X" n="0465b18"/><lb ed="R014" n="0419b15"/><p xml:id="pX09p0465b1801">疏離性下二句，六、绝迹也。離性離相者，诸法无性，皆 <lb ed="X" n="0465b19"/><lb ed="R014" n="0419b16"/>空即性也，谓色即空等；缘生诸法，即相也，谓空即色 <lb ed="X" n="0465b20"/><lb ed="R014" n="0419b17"/>等。今以真心虽空无一物，而体非空，故離性；虽随缘 <lb ed="X" n="0465b21"/><lb ed="R014" n="0419b18"/>成一切色等诸法，而体非色，故離相。相離離性，故名 <lb ed="X" n="0465b22"/><lb ed="R014" n="0420a01"/>中道性也。奚五色之能盲者，奚，何也。五色者，道经云： <lb ed="X" n="0465b23"/><lb ed="R014" n="0420a02"/>五色令人目盲，<note place="inline">贪婬好色，则伤精失明也。</note>五音令人耳聋，<note place="inline">好听五音， <lb ed="X" n="0465b24"/><lb ed="R014" n="0420a03"/>则和气去心，不能听无声之声也。</note>五味令人口爽。<note place="inline">爽，亡也。人嗜于味，则曰亡言于道也。</note> <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0465c" n="0465c"/> <lb ed="X" n="0465c01"/><lb ed="R014" n="0420a04"/>然五色者，靑、黄、赤、白、黑。文中但擧此五正色，馀例可 <lb ed="X" n="0465c02"/><lb ed="R014" n="0420a05"/>知。五音者，宫、商、角、征、羽。五味者，甘、辛、酸、鹹、苦。今疏意 <lb ed="X" n="0465c03"/><lb ed="R014" n="0420a06"/>者，夫色能盲者，只能盲对色之识。今真心離相，不与 <lb ed="X" n="0465c04"/><lb ed="R014" n="0420a07"/>色对，彼岂能盲？若对色，色即空，复谁能盲？道教中以 <lb ed="X" n="0465c05"/><lb ed="R014" n="0420a08"/>虚无寂寞为道，亡情绝智为修，故观色聆音，即盲聋 <lb ed="X" n="0465c06"/><lb ed="R014" n="0420a09"/>失道。今真心離性，不滞空无，故见色闻声，声色不能 <lb ed="X" n="0465c07"/><lb ed="R014" n="0420a10"/>盲昧之也。如镜明现色，色何翳明？</p> <lb ed="X" n="0465c08"/><lb ed="R014" n="0420a11"/><p xml:id="pX09p0465c0801">疏处生死下四句，七、不变也。四句两对中，皆上句以 <lb ed="X" n="0465c09"/><lb ed="R014" n="0420a12"/>法标之，下句以喩显之。珠在水，喩迷时隐也；月在空， <lb ed="X" n="0465c10"/><lb ed="R014" n="0420a13"/>喩悟时显也。初云生死流者，谓无始生死漂溺有情， <lb ed="X" n="0465c11"/><lb ed="R014" n="0420a14"/>故如流；无边无底，故如海。涅槃是第一義天高超彼 <lb ed="X" n="0465c12"/><lb ed="R014" n="0420a15"/>岸之義，故有岸天之言也。生死虽有分段、变易二种， <lb ed="X" n="0465c13"/><lb ed="R014" n="0420a16"/>今正取分段，義兼变易。涅槃虽有大、小两乘，今正取 <lb ed="X" n="0465c14"/><lb ed="R014" n="0420a17"/>大乘。骊珠者，骊龙颔下有明月宝珠，光明洞彻，虽在 <lb ed="X" n="0465c15"/><lb ed="R014" n="0420a18"/>海中，光明不灭，不同灯烛入水则灭。然不能遍照海 <lb ed="X" n="0465c16"/><lb ed="R014" n="0420b01"/>中所有一切，故云独耀。众生虽处生死之中，此心灵 <lb ed="X" n="0465c17"/><lb ed="R014" n="0420b02"/>鉴不昧，然且迷之不觉，不能通达一切，但照体独立，如 <lb ed="X" n="0465c18"/><lb ed="R014" n="0420b03"/>珠独耀。故梁武帝制达摩大师<g ref="#CB15156">碑</g>文，标意首云：沧海 <lb ed="X" n="0465c19"/><lb ed="R014" n="0420b04"/>之内有骊龙珠白毫色天莫见人莫识我大师得之 <lb ed="X" n="0465c20"/><lb ed="R014" n="0420b05"/>矣。沧者，水之深廣幽远之貌。如天苍苍，是高远之貌 <lb ed="X" n="0465c21"/><lb ed="R014" n="0420b06"/>也。踞涅槃岸者，涅槃，此云圆寂。一切诸法皆空，心本 <lb ed="X" n="0465c22"/><lb ed="R014" n="0420b07"/>无念，融为一真。心体无别生死喧动，故真心圆满，皆 <lb ed="X" n="0465c23"/><lb ed="R014" n="0420b08"/>寂静也。踞者，安然而居之谓也。故时人皆呼憍慢为 <lb ed="X" n="0465c24"/><lb ed="R014" n="0420b09"/>踞傲也。法花云：遥见其父，踞狮子床，宝几承足。悫云： <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0466a" n="0466a"/> <lb ed="X" n="0466a01"/><lb ed="R014" n="0420b10"/>若非莲藏化主，孰踞其源？论语云：原壤夷俟。<note place="inline">马曰：原壤， <lb ed="X" n="0466a02"/><lb ed="R014" n="0420b11"/>鲁人，孔子故旧。夷踞，俟待也。踞待孔子。</note>子曰：幼而不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0466001" n="0466001"/>逊悌，长而无述焉， <lb ed="X" n="0466a03"/><lb ed="R014" n="0420b12"/>老而不死，是为贼。桂轮者，月也。月中有桂，故目之为 <lb ed="X" n="0466a04"/><lb ed="R014" n="0420b13"/>桂轮。碧天者，谓第一義天，无诸惑业雲雾，故云碧也。 <lb ed="X" n="0466a05"/><lb ed="R014" n="0420b14"/>既诸法皆空寂，则心之本觉大智慧光明，遍照法界， <lb ed="X" n="0466a06"/><lb ed="R014" n="0420b15"/>離诸分别，故云孤朗。然月在晴天，无所不照。是以心 <lb ed="X" n="0466a07"/><lb ed="R014" n="0420b16"/>圆寂时，如天之月，不同海珠。又前云独者，约就迷时， <lb ed="X" n="0466a08"/><lb ed="R014" n="0420b17"/>但能自照，不能普照一切。今云孤者，约晴霄秋天，唯 <lb ed="X" n="0466a09"/><lb ed="R014" n="0420b18"/>月普照天下。星等灯烛，皆不可类。如即体体之智，非 <lb ed="X" n="0466a10"/><lb ed="R014" n="0421a01"/>对待始觉之智可比。</p> <lb ed="X" n="0466a11"/><lb ed="R014" n="0421a02"/><p xml:id="pX09p0466a1101">疏大矣哉下二句，八、随缘也。大矣哉者，仰歎之词，周 <lb ed="X" n="0466a12"/><lb ed="R014" n="0421a03"/>易文势也。或在所歎之上，即大哉乾元，万物资始，又 <lb ed="X" n="0466a13"/><lb ed="R014" n="0421a04"/>云大哉乾乎，刚健中正，纯粹精等是也；或在所歎之 <lb ed="X" n="0466a14"/><lb ed="R014" n="0421a05"/>下，即乾始能以美利利天下，不言所利大矣哉，又随 <lb ed="X" n="0466a15"/><lb ed="R014" n="0421a06"/>时之義大矣哉，又系辞云盛德大业至矣哉等是也。 <lb ed="X" n="0466a16"/><lb ed="R014" n="0421a07"/>今兼两势，谓略述此心竖穷三世，横遍十方，于诸法 <lb ed="X" n="0466a17"/><lb ed="R014" n="0421a08"/>中无不通彻，述之不可穷尽，故结歎云大矣哉；兼欲 <lb ed="X" n="0466a18"/><lb ed="R014" n="0421a09"/>述下能生起万法性、相无碍，深远、廣博之德，故标歎 <lb ed="X" n="0466a19"/><lb ed="R014" n="0421a10"/>云大矣哉也。万法资始者，正明此心不守自性，随缘 <lb ed="X" n="0466a20"/><lb ed="R014" n="0421a11"/>生起世间一切染、净诸法也。今且先明迷此真心成 <lb ed="X" n="0466a21"/><lb ed="R014" n="0421a12"/>有漏染法；後方约次下，疏文显此心離倒，本具恒河 <lb ed="X" n="0466a22"/><lb ed="R014" n="0421a13"/>沙功德妙用，性、相无碍，原是无漏之法。且初染者，谓 <lb ed="X" n="0466a23"/><lb ed="R014" n="0421a14"/>诸众生虽本有此淸净心，由无始<anchor xml:id="nkr_note_add_0466a2301" n="0466a2301"/><anchor xml:id="beg0466a2301" n="0466a2301"/>已<anchor xml:id="end0466a2301"/>来迷之不觉<note place="inline">论中 <lb ed="X" n="0466a24"/><lb ed="R014" n="0421a15"/>根本不觉也，即独头无明迷真之義。论云谓不如实知真如法一故等也</note>，故妄认四大缘 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0466b" n="0466b"/> <lb ed="X" n="0466b01"/><lb ed="R014" n="0421a16"/>虑为<anchor xml:id="nkr_note_add_0466b0101" n="0466b0101"/><anchor xml:id="beg0466b0101" n="0466b0101"/>己<anchor xml:id="end0466b0101"/>身心<note place="inline">下文云妄认四大等</note>，故辗转生起枝末。枝末自有 <lb ed="X" n="0466b02"/><lb ed="R014" n="0421a17"/>三重：一、由前根本无明故，起种种烦恼；二、由烦恼故， <lb ed="X" n="0466b03"/><lb ed="R014" n="0421a18"/>造种种业；三、由业成故，受六道种种生死苦。<persName>佛</persName>名经 <lb ed="X" n="0466b04"/><lb ed="R014" n="0421b01"/>云：独头无明为烦恼种。又云：此三障者，更相由藉。由 <lb ed="X" n="0466b05"/><lb ed="R014" n="0421b02"/>烦恼故，以起恶业；恶业因缘，故得苦果。一、从无明起 <lb ed="X" n="0466b06"/><lb ed="R014" n="0421b03"/>烦恼者，略说烦恼粗相，唯贪、嗔、痴。谓既妄认四大、五 <lb ed="X" n="0466b07"/><lb ed="R014" n="0421b04"/>蕴为自身心，自然便贪一切荣乐之事，欲以润之；便 <lb ed="X" n="0466b08"/><lb ed="R014" n="0421b05"/>嗔一切违情之境，恐损害之。愚痴之情，种种计挍。如 <lb ed="X" n="0466b09"/><lb ed="R014" n="0421b06"/>上烦恼，皆由迷真执妄起也。二、从烦恼造业者，既贪、 <lb ed="X" n="0466b10"/><lb ed="R014" n="0421b07"/>嗔猛盛，即造十恶等业。或贪来生富乐之报，造诸善 <lb ed="X" n="0466b11"/><lb ed="R014" n="0421b08"/>业；或厌下苦粗障，欣上静妙離，修四禅、八定不动业。 <lb ed="X" n="0466b12"/><lb ed="R014" n="0421b09"/>由迷第一義故，善、恶不动，俱是有漏染业也。三、从业 <lb ed="X" n="0466b13"/><lb ed="R014" n="0421b10"/>受报者，然声、响、形、影之报，纤毫不差。由前恶业成，则 <lb ed="X" n="0466b14"/><lb ed="R014" n="0421b11"/>有地狱、饿鬼、畜牲等种种苦报；由前善业成，则有四 <lb ed="X" n="0466b15"/><lb ed="R014" n="0421b12"/>洲及六欲天等种种乐报；由前不动业成，则有色界、 <lb ed="X" n="0466b16"/><lb ed="R014" n="0421b13"/>四禅、无色、四空等种种差别之报。皆所受苦、乐之身， <lb ed="X" n="0466b17"/><lb ed="R014" n="0421b14"/>是别业正报；所居勝、劣器界，是共业依报。然万法展 <lb ed="X" n="0466b18"/><lb ed="R014" n="0421b15"/>转有所亲依，唯初不觉亲依淸净心性，即知万法就 <lb ed="X" n="0466b19"/><lb ed="R014" n="0421b16"/>最初始起，必藉真心，故云资始，不言资生。如乾云资 <lb ed="X" n="0466b20"/><lb ed="R014" n="0421b17"/>始，坤云资生，地亲生故。後明此心具？河沙德用者，如 <lb ed="X" n="0466b21"/><lb ed="R014" n="0421b18"/>次疏说。</p> <lb ed="X" n="0466b22"/><lb ed="R014" n="0422a01"/><p xml:id="pX09p0466b2201">疏万法虚伪下，第二、示心之觉相也。文三：一、会妄显 <lb ed="X" n="0466b23"/><lb ed="R014" n="0422a02"/>真以标指，二、即体之相以圆收，三、结歎觉体超名、相。 <lb ed="X" n="0466b24"/><lb ed="R014" n="0422a03"/>今初至目之圆觉，即第一收也。上云万法，通于染、净；此 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0466c" n="0466c"/> <lb ed="X" n="0466c01"/><lb ed="R014" n="0422a04"/>云万法，且约染相。会染皆空，方显净相。净相与性，即 <lb ed="X" n="0466c02"/><lb ed="R014" n="0422a05"/>无碍也。释此一段之文，作四重分别：一、具释，二、配属 <lb ed="X" n="0466c03"/><lb ed="R014" n="0422a06"/>禅宗，三、配属诸教，四、辨所用之文字。初且具释。所言 <lb ed="X" n="0466c04"/><lb ed="R014" n="0422a07"/>虚伪者，虚妄，诈伪也。谓但有其妄相而无实体曰虚， <lb ed="X" n="0466c05"/><lb ed="R014" n="0422a08"/>隐其虚相诈现实状曰伪。故论云三界虚伪也。</p> <lb ed="X" n="0466c06"/><lb ed="R014" n="0422a09"/><p xml:id="pX09p0466c0601">疏缘会而生者，应先问：何以得知万法虚伪？答：必待 <lb ed="X" n="0466c07"/><lb ed="R014" n="0422a10"/>众缘相会，方能生故。故云缘会而生。缘有其四，谓因 <lb ed="X" n="0466c08"/><lb ed="R014" n="0422a11"/>缘、次第缘、缘缘、增上缘。且就因缘解者，有其内、外。外 <lb ed="X" n="0466c09"/><lb ed="R014" n="0422a12"/>者，如穀、子、水、土、人、时，而芽得生；泥、团、轮、绳、陶、师，而器 <lb ed="X" n="0466c10"/><lb ed="R014" n="0422a13"/>得成。内谓过去<anchor xml:id="nkr_note_add_0466c1001" n="0466c1001"/><anchor xml:id="beg0466c1001" n="0466c1001"/>已<anchor xml:id="end0466c1001"/>熟之业为因，此世父母为缘，而身 <lb ed="X" n="0466c11"/><lb ed="R014" n="0422a14"/>得生。未有一物不假内因、外缘而得生者。故中论云： <lb ed="X" n="0466c12"/><lb ed="R014" n="0422a15"/>未曾有一法不从因缘生也。此上犹且对小乘宗说。 <lb ed="X" n="0466c13"/><lb ed="R014" n="0422a16"/>若穷究缘生之義，从本起末说者，淸净心性为因，根 <lb ed="X" n="0466c14"/><lb ed="R014" n="0422a17"/>本无明为缘，生三细；业识为因，境界为缘，生六粗。</p><p xml:id="pX09p0466c1420" cb:place="inline">△ <lb ed="X" n="0466c15"/><lb ed="R014" n="0422a18"/>疏：生法本无者。既属众缘，自无其体。当知一切生法 <lb ed="X" n="0466c16"/><lb ed="R014" n="0422b01"/>不待灭而本无，故云生法本无。故中论次前句云：是 <lb ed="X" n="0466c17"/><lb ed="R014" n="0422b02"/>故一切法无不是空者。又云：诸法不自生亦不从他 <lb ed="X" n="0466c18"/><lb ed="R014" n="0422b03"/>生不共不无因是故知无生。肇论云：一切诸法缘会 <lb ed="X" n="0466c19"/><lb ed="R014" n="0422b04"/>而生。缘会而生，则未生无有；缘離，则灭。如其真有，有 <lb ed="X" n="0466c20"/><lb ed="R014" n="0422b05"/>则无灭。以此而推，虽今现有有，而性常自空，乃至实 <lb ed="X" n="0466c21"/><lb ed="R014" n="0422b06"/>相自无。非推之使无，故名本无。又解：生法即二执也。 <lb ed="X" n="0466c22"/><lb ed="R014" n="0422b07"/>生空、法空，故云本无。</p> <lb ed="X" n="0466c23"/><lb ed="R014" n="0422b08"/><p xml:id="pX09p0466c2301">疏一切唯识者，应先问：既一切本无，何以现见诸法？ <lb ed="X" n="0466c24"/><lb ed="R014" n="0422b09"/>答：唯是自<anchor xml:id="nkr_note_add_0466c2401" n="0466c2401"/><anchor xml:id="beg0466c2401" n="0466c2401"/>己<anchor xml:id="end0466c2401"/>妄想心识所变现故，故云一切唯识。<note place="inline">以意 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0467a" n="0467a"/> <lb ed="X" n="0467a01"/><lb ed="R014" n="0422b10"/>识想外尘成时，想无而境有，或想有而境无，即知心识所想无定，以喩五识缘五尘亦然。</note>故成唯 <lb ed="X" n="0467a02"/><lb ed="R014" n="0422b11"/>识云：彼我法相，<note place="inline">我有种种相，法有种种相。此我、法二种摄尽一切世间诸法也。</note>皆依 <lb ed="X" n="0467a03"/><lb ed="R014" n="0422b12"/>内识<note place="inline">识体</note>所变见相<note place="inline">二分也</note>而起假说，<note place="inline">随假相而立假名也。</note>非依離 <lb ed="X" n="0467a04"/><lb ed="R014" n="0422b13"/>识实有我、法。又云：变谓识体，<note place="inline">自证分也。</note>转似二分，<note place="inline">见分、相分也。然 <lb ed="X" n="0467a05"/><lb ed="R014" n="0422b14"/>有漏识自体生时，智似所缘、能缘相现。似所缘相，名为相分；似能缘相，名为见分。此有二释：一云：识体是有，二 <lb ed="X" n="0467a06"/><lb ed="R014" n="0422b15"/>分是无。无而似有，故云似也。二云：二分亦有，是依他起。所言似者，似遍计实有之二分也。</note>相、见俱 <lb ed="X" n="0467a07"/><lb ed="R014" n="0422b16"/>依自证起故。依斯二分施设我、法，彼二離此，无所依 <lb ed="X" n="0467a08"/><lb ed="R014" n="0422b17"/>故。二十唯识偈云：唯识无境界，以无尘妄见，如人目 <lb ed="X" n="0467a09"/><lb ed="R014" n="0422b18"/>有翳，见毛月等事。起信论云：一切诸法唯依妄念而 <lb ed="X" n="0467a10"/><lb ed="R014" n="0423a01"/>有差别，若離心念则无一切境界之相。又云：心生则 <lb ed="X" n="0467a11"/><lb ed="R014" n="0423a02"/>种种法生，心灭则种种法灭。问：若无外尘但妄见者， <lb ed="X" n="0467a12"/><lb ed="R014" n="0423a03"/>应一切时处皆见有色，或皆不见。何故于有色时处 <lb ed="X" n="0467a13"/><lb ed="R014" n="0423a04"/>眼则见色，馀无色时处则不见耶？答：如人梦中所见 <lb ed="X" n="0467a14"/><lb ed="R014" n="0423a05"/>境界诸物，虽一切是无，但从想起，然亦不妨见有物 <lb ed="X" n="0467a15"/><lb ed="R014" n="0423a06"/>处、见无物处，或先见後不见，或初不见後见，非处处 <lb ed="X" n="0467a16"/><lb ed="R014" n="0423a07"/>皆见，亦非一期长见。心识变起诸法无，而见有亦然。 <lb ed="X" n="0467a17"/><lb ed="R014" n="0423a08"/>又问：若尔，何故多人同处同时，皆同于有处见有、无 <lb ed="X" n="0467a18"/><lb ed="R014" n="0423a09"/>处见无，有时见有、无时见无耶？答：如百千饿鬼同依 <lb ed="X" n="0467a19"/><lb ed="R014" n="0423a10"/>业力，皆于无脓血猛火等处同时而见，岂淸流河水 <lb ed="X" n="0467a20"/><lb ed="R014" n="0423a11"/>实有猛火等耶？故知一切唯是心识。</p> <lb ed="X" n="0467a21"/><lb ed="R014" n="0423a12"/><p xml:id="pX09p0467a2101">疏识如幻梦者。先问曰：既是心识变起诸境，诸境虽 <lb ed="X" n="0467a22"/><lb ed="R014" n="0423a13"/>无，心识还有。何以前云生法本无？有为心识，岂非缘 <lb ed="X" n="0467a23"/><lb ed="R014" n="0423a14"/>生法耶？故此答云：识如幻梦，亦即是无。然成唯识论 <lb ed="X" n="0467a24"/><lb ed="R014" n="0423a15"/>亦有此喩，而所用之義不同。彼云：我法分别熏习力 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0467b" n="0467b"/> <lb ed="X" n="0467b01"/><lb ed="R014" n="0423a16"/>故，诸识生时，变似我法如幻梦者。幻梦力故，心似种 <lb ed="X" n="0467b02"/><lb ed="R014" n="0423a17"/>种外境相现。缘此执为实有外境。彼释意云：患梦所 <lb ed="X" n="0467b03"/><lb ed="R014" n="0423a18"/>见之物虽无，其患梦则不是无。故有力变起妄境。今 <lb ed="X" n="0467b04"/><lb ed="R014" n="0423b01"/>就无相及法性宗中所释，意即不然。二喩之中，且约 <lb ed="X" n="0467b05"/><lb ed="R014" n="0423b02"/>梦境说。谓梦想与梦境，俱是无法。若言一有一无者， <lb ed="X" n="0467b06"/><lb ed="R014" n="0423b03"/>则梦想与所见物应异。异则梦不是物，物不是梦。觉 <lb ed="X" n="0467b07"/><lb ed="R014" n="0423b04"/>来梦灭，其物应在。如莊周睡时，梦见身为蝴蝶，在华 <lb ed="X" n="0467b08"/><lb ed="R014" n="0423b05"/>园中。蝶若非梦，梦又非蝶。则寤来梦灭，蝴蝶应在。以 <lb ed="X" n="0467b09"/><lb ed="R014" n="0423b06"/>二物真、妄别故。又蝶若非梦，应是真蝶。梦若非蝶，以 <lb ed="X" n="0467b10"/><lb ed="R014" n="0423b07"/>何为相？以此而推，梦想与蝴蝶，虽似能见、所见之殊， <lb ed="X" n="0467b11"/><lb ed="R014" n="0423b08"/>其实一体。所言梦者，但是莊周睡时，本有心识。由昧 <lb ed="X" n="0467b12"/><lb ed="R014" n="0423b09"/>略故，匆然妄现倒想及蝴蝶、华园等相。即呼此想及 <lb ed="X" n="0467b13"/><lb ed="R014" n="0423b10"/>相而为梦也。于此虚妄一梦之上，似有内、外、身、心之 <lb ed="X" n="0467b14"/><lb ed="R014" n="0423b11"/>殊。内心，则蝶想既全空无；蝶身，则蝶相；外，则华园之 <lb ed="X" n="0467b15"/><lb ed="R014" n="0423b12"/>相。理实而言，想即蝶，蝶即想。蝶相既全空无，蝶想岂独 <lb ed="X" n="0467b16"/><lb ed="R014" n="0423b13"/>是有？又所执蝶相，分明似有。既非有，能执之想亦分 <lb ed="X" n="0467b17"/><lb ed="R014" n="0423b14"/>明似有。岂使有耶？又若能执之想寤来虽无，不妨未 <lb ed="X" n="0467b18"/><lb ed="R014" n="0423b15"/>寤之时且是有者；所执蝶相寤来虽无，未寤时亦应 <lb ed="X" n="0467b19"/><lb ed="R014" n="0423b16"/>是有。若尔，即是心、境俱有，何言唯识？今穷本末，以法 <lb ed="X" n="0467b20"/><lb ed="R014" n="0423b17"/>合喩。谓所言唯识者，但是迷人<note place="inline">合睡</note>本有性净<note place="inline">真</note>真心 <lb ed="X" n="0467b21"/><lb ed="R014" n="0423b18"/><note place="inline">合莊周睡时本心也，故次句疏云但是一心也</note>，由不自了悟故<note place="inline">合于睡时</note>，遂有三 <lb ed="X" n="0467b22"/><lb ed="R014" n="0424a01"/>细六粗等现<note place="inline">合于蝶相</note>，即呼此等云唯识也<note place="inline">合梦</note>。于此一类妄 <lb ed="X" n="0467b23"/><lb ed="R014" n="0424a02"/>识之上，似有内外之殊<note place="inline">内合蝶想，外合蝶相</note>，其实境是识境，识 <lb ed="X" n="0467b24"/><lb ed="R014" n="0424a03"/>是境识<note place="inline">合蝶即想，想即蝶也</note>。故傅大士云：未有无心境，曾无无 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0467c" n="0467c"/> <lb ed="X" n="0467c01"/><lb ed="R014" n="0424a04"/>境心。一一对喩，昭然可明，智者审思矣。<persName>佛</persName>于权教说 <lb ed="X" n="0467c02"/><lb ed="R014" n="0424a05"/>唯识理，良由未显出性净真心，且含在第八识中，故 <lb ed="X" n="0467c03"/><lb ed="R014" n="0424a06"/>泯境存心。至终教了義经中，显出真心本觉，方言心 <lb ed="X" n="0467c04"/><lb ed="R014" n="0424a07"/>境俱空也。成唯识亦云：为遣妄执心心所外实有境 <lb ed="X" n="0467c05"/><lb ed="R014" n="0424a08"/>故，说唯有识。若执唯识真实有者，如执外境，亦是法 <lb ed="X" n="0467c06"/><lb ed="R014" n="0424a09"/>执。若约病患之喩说者，如人为本有净眼，被风热等 <lb ed="X" n="0467c07"/><lb ed="R014" n="0424a10"/>翳<note place="inline">恨本无明也，无眼之人必不患翳，无<persName>佛</persName>性物必无妄想</note>，即见空花种种相貌 <lb ed="X" n="0467c08"/><lb ed="R014" n="0424a11"/><note place="inline">六尘境也</note>。成唯识论释意云：空花虽无，其见华之翳眼非 <lb ed="X" n="0467c09"/><lb ed="R014" n="0424a12"/>无。今意即云：離于本眼，无别见华之眼<note place="inline">如離真净心性，无别八识 <lb ed="X" n="0467c10"/><lb ed="R014" n="0424a13"/>之殊也</note>。翳是热气，热气复云何能见？故能见所见，皆是 <lb ed="X" n="0467c11"/><lb ed="R014" n="0424a14"/>虚妄。但以翳故，本净之眼虚妄见华，即知境识皆空。 <lb ed="X" n="0467c12"/><lb ed="R014" n="0424a15"/>但以迷故，真净心中虚妄见境，但言识无，不言不迷； <lb ed="X" n="0467c13"/><lb ed="R014" n="0424a16"/>但言本眼外无别翳眼，不言不翳。馀诸风热昏狂等 <lb ed="X" n="0467c14"/><lb ed="R014" n="0424a17"/>患，皆例此知。亦于本心之外，无别狂心等也。</p> <lb ed="X" n="0467c15"/><lb ed="R014" n="0424a18"/><p xml:id="pX09p0467c1501">疏既但是一心者，先问：既如梦皆是无，谁是见无之 <lb ed="X" n="0467c16"/><lb ed="R014" n="0424b01"/>者？且如真理，本无见有之者，故见有为妄。今若亦无 <lb ed="X" n="0467c17"/><lb ed="R014" n="0424b02"/>见无之者，见无亦应是迷。又虽梦想、梦蝶不实，还有 <lb ed="X" n="0467c18"/><lb ed="R014" n="0424b03"/>作梦之人；识虽不实，亦应有起念之者。梦蝶既托莊 <lb ed="X" n="0467c19"/><lb ed="R014" n="0424b04"/>周妄识，妄识复托何而起？故答云：但是一心。梦想兼 <lb ed="X" n="0467c20"/><lb ed="R014" n="0424b05"/>蝴蝶二相，但是莊周一人，无别二相；妄识兼妄境二 <lb ed="X" n="0467c21"/><lb ed="R014" n="0424b06"/>法，亦但是真实<persName>如来</persName>藏一心，无别二法。云何妄识、妄 <lb ed="X" n="0467c22"/><lb ed="R014" n="0424b07"/>境皆是一心？答：故眼、身、器界及心、心所，一切皆空，无 <lb ed="X" n="0467c23"/><lb ed="R014" n="0424b08"/>非一真心也。诸大乘经、论皆说万法唯心，是此義也。 <lb ed="X" n="0467c24"/><lb ed="R014" n="0424b09"/>然唯心之言，浅、深有异。若法相宗言唯心者，心但是 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0468a" n="0468a"/> <lb ed="X" n="0468a01"/><lb ed="R014" n="0424b10"/>有为心识，缘虑积集，了辨别境为相，即是此上来 <lb ed="X" n="0468a02"/><lb ed="R014" n="0424b11"/>云一切唯识是也。若法性宗云唯心者，直是真如之 <lb ed="X" n="0468a03"/><lb ed="R014" n="0424b12"/>心，无为无相，離诸缘虑分别，缘虑分别亦唯一心。故 <lb ed="X" n="0468a04"/><lb ed="R014" n="0424b13"/>起信论云：心真如者，即是一法界大总相体云云。乃 <lb ed="X" n="0468a05"/><lb ed="R014" n="0424b14"/>至離言说名字相，離心缘相，毕竟平等，无有变异，不 <lb ed="X" n="0468a06"/><lb ed="R014" n="0424b15"/>可破壞，唯是一心，故名真如。此中云缘虑分别等亦 <lb ed="X" n="0468a07"/><lb ed="R014" n="0424b16"/>唯一心者，例如彼法相宗中说诸外境唯八识也。问： <lb ed="X" n="0468a08"/><lb ed="R014" n="0424b17"/>若尔，则诸<persName>佛</persName>、菩萨岂但见无相真心，更无境界等耶？ <lb ed="X" n="0468a09"/><lb ed="R014" n="0424b18"/>答：理实如此。故经云離一切相，即名诸<persName>佛</persName>等。但得妄 <lb ed="X" n="0468a10"/><lb ed="R014" n="0425a01"/>想，根、识、尘、境之执都尽，则成融通自在，身、智、国土染、 <lb ed="X" n="0468a11"/><lb ed="R014" n="0425a02"/>净无碍。如下觉相中说。</p> <lb ed="X" n="0468a12"/><lb ed="R014" n="0425a03"/><p xml:id="pX09p0468a1201">疏心寂而知者，先问：真心既非色、声、香、味等相，复无 <lb ed="X" n="0468a13"/><lb ed="R014" n="0425a04"/>分别、缘虑、爱恶等相，未审何者是此真心？真心自体 <lb ed="X" n="0468a14"/><lb ed="R014" n="0425a05"/>有何勝能？云何表显的有真心？凡欲释诸法门，皆须 <lb ed="X" n="0468a15"/><lb ed="R014" n="0425a06"/>释名出体，不可但言一心，不出体、相。故答云：寂而能 <lb ed="X" n="0468a16"/><lb ed="R014" n="0425a07"/>知也。寂者，即是决定之体，坚固常定，不喧动，不变异 <lb ed="X" n="0468a17"/><lb ed="R014" n="0425a08"/>之義，非空无之義。故经云：一切空寂法是法寂不空。 <lb ed="X" n="0468a18"/><lb ed="R014" n="0425a09"/>若无真心之体，说何物寂，何物不动、不变耶？知者，谓 <lb ed="X" n="0468a19"/><lb ed="R014" n="0425a10"/>体自知觉，昭昭不昧，弃之不得，认之不得，是当体表 <lb ed="X" n="0468a20"/><lb ed="R014" n="0425a11"/>显義，非分别比量義。上言不喧、不动、不变等者，只说 <lb ed="X" n="0468a21"/><lb ed="R014" n="0425a12"/>此知寂而不变等耶？寂是知寂，知是寂知；寂是知之 <lb ed="X" n="0468a22"/><lb ed="R014" n="0425a13"/>自性体，知是寂之自性用。故淸凉大师云：灵知不昧， <lb ed="X" n="0468a23"/><lb ed="R014" n="0425a14"/>性、相寂然。又云：以知、寂不二之一心，契空、有双融之 <lb ed="X" n="0468a24"/><lb ed="R014" n="0425a15"/>中道。此经云：圆觉普照<note place="inline">知也</note>，寂灭无二<note place="inline">寂也</note>。璎珞经说：等 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0468b" n="0468b"/> <lb ed="X" n="0468b01"/><lb ed="R014" n="0425a16"/>觉照寂，妙觉寂照。金光明经、摄大乘论说：<persName>佛</persName>果无别 <lb ed="X" n="0468b02"/><lb ed="R014" n="0425a17"/>色、声、功德，唯如如<note place="inline">寂也</note>及如如智<note place="inline">知也</note>独存。荷泽云：即体 <lb ed="X" n="0468b03"/><lb ed="R014" n="0425a18"/>而用自知，即知而体自寂，名说难差。体用一致，实谓 <lb ed="X" n="0468b04"/><lb ed="R014" n="0425b01"/>用而常寂，寂而常用。知之一字，众妙之门，恒沙<persName>佛</persName>法， <lb ed="X" n="0468b05"/><lb ed="R014" n="0425b02"/>因此成立。花严问明品说：<persName>佛</persName>境界知，<persName>佛</persName>境界知，二相 <lb ed="X" n="0468b06"/><lb ed="R014" n="0425b03"/>各别。偈答知云：非识所能识，亦非心境界，其性本淸 <lb ed="X" n="0468b07"/><lb ed="R014" n="0425b04"/>净，开示诸群生。开示诸群生者，即同法花开示众生 <lb ed="X" n="0468b08"/><lb ed="R014" n="0425b05"/><persName>佛</persName>知见等。然此真心，有二种用：一自性用，二应用。今 <lb ed="X" n="0468b09"/><lb ed="R014" n="0425b06"/>言知者，即自性用，不待对缘，本自知故。应用者，即一 <lb ed="X" n="0468b10"/><lb ed="R014" n="0425b07"/>切分别种种心识差别智慧，及一切所作为，成辨一 <lb ed="X" n="0468b11"/><lb ed="R014" n="0425b08"/>切事业，以必待对缘方发现故，方能成办故。如大摩 <lb ed="X" n="0468b12"/><lb ed="R014" n="0425b09"/>尼宝，能现一切色像，亦能随意出生一切所要之物， <lb ed="X" n="0468b13"/><lb ed="R014" n="0425b10"/>名应用也。若无意愿，即不出生，于所不对物，亦不能 <lb ed="X" n="0468b14"/><lb ed="R014" n="0425b11"/>现故。其珠之光明，即衣裡透彻，常自照耀，对物不对 <lb ed="X" n="0468b15"/><lb ed="R014" n="0425b12"/>物，明无增减。此明坚实莹净，内外无瑕，纵影像有无 <lb ed="X" n="0468b16"/><lb ed="R014" n="0425b13"/>种种变易，明亦不变，常自坚净，即喩心之寂体也。坚 <lb ed="X" n="0468b17"/><lb ed="R014" n="0425b14"/>净者，即明而坚净也。靑黄种种差别者，即明对境能 <lb ed="X" n="0468b18"/><lb ed="R014" n="0425b15"/>靑黄等也。</p> <lb ed="X" n="0468b19"/><lb ed="R014" n="0425b16"/><p xml:id="pX09p0468b1901">疏：目之圆觉者，结成此经所诠法也。若于寂知之境， <lb ed="X" n="0468b20"/><lb ed="R014" n="0425b17"/>但见身心外尘生死变动之相，及顽<anchor xml:id="nkr_note_orig_0468001" n="0468001"/>碍念念之相，即 <lb ed="X" n="0468b21"/><lb ed="R014" n="0425b18"/>不名觉。故论云：一切众生不名为觉。于此身心空有 <lb ed="X" n="0468b22"/><lb ed="R014" n="0426a01"/>等中，觉有能知之心，不属诸物，常自能知，虽似觉相， <lb ed="X" n="0468b23"/><lb ed="R014" n="0426a02"/>亦不名圆。以空有等法不即觉故，觉心之外仍有空 <lb ed="X" n="0468b24"/><lb ed="R014" n="0426a03"/>有等故，故非圆也。今此良由从万法辗转推逐，悉无 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0468c" n="0468c"/> <lb ed="X" n="0468c01"/><lb ed="R014" n="0426a04"/>一法体存，但是一真之心，竖穷横遍，心外无别一法， <lb ed="X" n="0468c02"/><lb ed="R014" n="0426a05"/>尽是觉心，故名圆也。故下文云：证得诸幻灭影缘故， <lb ed="X" n="0468c03"/><lb ed="R014" n="0426a06"/>尔时便得无方淸净无边虚空，觉所显发，觉圆明故， <lb ed="X" n="0468c04"/><lb ed="R014" n="0426a07"/>显心淸净，乃至一切觉。故首楞云：若有一人发真还 <lb ed="X" n="0468c05"/><lb ed="R014" n="0426a08"/>源，十方虚空一时销殒。又云：寂照含虚空却来观世 <lb ed="X" n="0468c06"/><lb ed="R014" n="0426a09"/>间犹如梦中事。故今观推万法，度幻如梦，本空心体， <lb ed="X" n="0468c07"/><lb ed="R014" n="0426a10"/>即名圆觉矣。上来具释竟。</p> <lb ed="X" n="0468c08"/><lb ed="R014" n="0426a11"/><p xml:id="pX09p0468c0801">次第二、配禅宗者，初五句是空，次但是一心是寂，次 <lb ed="X" n="0468c09"/><lb ed="R014" n="0426a12"/>一句即寂而知，最後一句部都结。</p> <lb ed="X" n="0468c10"/><lb ed="R014" n="0426a13"/><p xml:id="pX09p0468c1001">次第三、配摄诸教者，初二句当小乘教，知法从缘，即 <lb ed="X" n="0468c11"/><lb ed="R014" n="0426a14"/>不执我及自然故；次二句大乘法相宗；次识如患梦 <lb ed="X" n="0468c12"/><lb ed="R014" n="0426a15"/>一句，心境全空，即大乘破相宗。合此二宗为始教也， <lb ed="X" n="0468c13"/><lb ed="R014" n="0426a16"/>兼後三句为终教，单取後三句为顿教。又此後三句 <lb ed="X" n="0468c14"/><lb ed="R014" n="0426a17"/>中，初终教，次顿教，最後一句结成经宗，義当圆教。以 <lb ed="X" n="0468c15"/><lb ed="R014" n="0426a18"/>此经但分同花严，故不的配。</p> <lb ed="X" n="0468c16"/><lb ed="R014" n="0426b01"/><p xml:id="pX09p0468c1601">第四，配显所用文字者。然此段文句，皆有所凭。唯目 <lb ed="X" n="0468c17"/><lb ed="R014" n="0426b02"/>之圆觉一句，是自结成矣。谓论云：三界虚伪，唯是一 <lb ed="X" n="0468c18"/><lb ed="R014" n="0426b03"/>心。今以蹑前万法之言，故但改三界字为万法字耳。 <lb ed="X" n="0468c19"/><lb ed="R014" n="0426b04"/>缘会而生，及本无之言，即是肇论。肇论宗本義中标 <lb ed="X" n="0468c20"/><lb ed="R014" n="0426b05"/>云：本无、实相、法性、性空、缘会，一義耳。释云：一切诸法， <lb ed="X" n="0468c21"/><lb ed="R014" n="0426b06"/>缘会而生。缘会而生，则未生无有云云<note place="inline">如上所引</note>。乃至有 <lb ed="X" n="0468c22"/><lb ed="R014" n="0426b07"/>而性常自空，故谓之性空。性空故，故曰法性。法性如 <lb ed="X" n="0468c23"/><lb ed="R014" n="0426b08"/>是，故曰实相。实相自无，非推之使无，故曰本无。生法 <lb ed="X" n="0468c24"/><lb ed="R014" n="0426b09"/>二言，法相宗经论章疏之常谈也。一切唯识，识如患 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0469a" n="0469a"/> <lb ed="X" n="0469a01"/><lb ed="R014" n="0426b10"/>梦者，成唯识论文。但是一心者，起信论文。唯改唯字 <lb ed="X" n="0469a02"/><lb ed="R014" n="0426b11"/>为但字矣。</p> <lb ed="X" n="0469a03"/><lb ed="R014" n="0426b12"/><p xml:id="pX09p0469a0301">疏弥满淸净，中不容他下，二、即体之相以圆收。文二： <lb ed="X" n="0469a04"/><lb ed="R014" n="0426b13"/>初、二句離过，二、具德。今初也。上推心、境俱空，显得圆 <lb ed="X" n="0469a05"/><lb ed="R014" n="0426b14"/>明知觉。既无一尘一念之相，即廓周法界，弥然畟<note place="inline">音测</note> <lb ed="X" n="0469a06"/><lb ed="R014" n="0426b15"/>满，无有边涯，唯是一味之觉，无不淸净。故下文云：尔 <lb ed="X" n="0469a07"/><lb ed="R014" n="0426b16"/>时便得无方淸净，乃至一身、多身，一世界、多世界，尽 <lb ed="X" n="0469a08"/><lb ed="R014" n="0426b17"/>于虚空，圆裹三世，一切淸净。于此净觉境中，无别一 <lb ed="X" n="0469a09"/><lb ed="R014" n="0426b18"/>尘之法。何以故？色乖空故，如火乖水，水不容火。故云 <lb ed="X" n="0469a10"/><lb ed="R014" n="0427a01"/>中不容他。此即法界观中真空绝相观也，于中正当 <lb ed="X" n="0469a11"/><lb ed="R014" n="0427a02"/>泯绝无寄观矣。亦不可言即色不即色，即空不即空 <lb ed="X" n="0469a12"/><lb ed="R014" n="0427a03"/>等。故又云：生心动念，即乖法体，失正念故。即是不容 <lb ed="X" n="0469a13"/><lb ed="R014" n="0427a04"/>他之義也。亦应云：以容他物，即乖法体。亦是理事无 <lb ed="X" n="0469a14"/><lb ed="R014" n="0427a05"/>碍观中以理夺事门。彼文云：事既揽理，遂令事、相皆 <lb ed="X" n="0469a15"/><lb ed="R014" n="0427a06"/>尽，唯一真理平等显现。以離真理，外无片事可得故。 <lb ed="X" n="0469a16"/><lb ed="R014" n="0427a07"/>據此，即上推万法显虚伪，乃至寂知，即当事能显理 <lb ed="X" n="0469a17"/><lb ed="R014" n="0427a08"/>门也。又会色归空观云：良由会色归空，空中必无色 <lb ed="X" n="0469a18"/><lb ed="R014" n="0427a09"/>故。然中不容他之言，此是<persName>佛</persName>顶经文势。彼云：云何是 <lb ed="X" n="0469a19"/><lb ed="R014" n="0427a10"/>中更容他物？</p> <lb ed="X" n="0469a20"/><lb ed="R014" n="0427a11"/><p xml:id="pX09p0469a2001">疏故德、用无边，皆同一性下，二、具德也。于中二：初法， <lb ed="X" n="0469a21"/><lb ed="R014" n="0427a12"/>後喩。法中，初二句总标具德，後四句释成性、相无碍。 <lb ed="X" n="0469a22"/><lb ed="R014" n="0427a13"/>谓根、尘、识等一切诸法若是实有，即乖觉性。故花严 <lb ed="X" n="0469a23"/><lb ed="R014" n="0427a14"/>云：未曾有一法得入于法性。今以一切淸净不存一 <lb ed="X" n="0469a24"/><lb ed="R014" n="0427a15"/>微尘之自体，故无边净。觉中所有一切诸法，莫不一 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0469b" n="0469b"/> <lb ed="X" n="0469b01"/><lb ed="R014" n="0427a16"/>一尽是法性之德相、性之业用。如金之器，器器皆金； <lb ed="X" n="0469b02"/><lb ed="R014" n="0427a17"/>如镜之像，像像皆镜。故云皆同一性。此是会事归理 <lb ed="X" n="0469b03"/><lb ed="R014" n="0427a18"/>也。言德、用者，德即相大，用即用大，皆同一性即体大。 <lb ed="X" n="0469b04"/><lb ed="R014" n="0427b01"/>然此德、用尽收色、心、境、智、时、处、教、義、行、位一切诸法， <lb ed="X" n="0469b05"/><lb ed="R014" n="0427b02"/>不同论中翻译对妄染本空，但显自性之德。言无边 <lb ed="X" n="0469b06"/><lb ed="R014" n="0427b03"/>者，有二義：一、事法教多，过于？河沙，无有限量；二、谓此 <lb ed="X" n="0469b07"/><lb ed="R014" n="0427b04"/>诸法无自体，故无有分限，名无边矣。</p> <lb ed="X" n="0469b08"/><lb ed="R014" n="0427b05"/><p xml:id="pX09p0469b0801">疏性起下，四句释成性、相无碍。理、事交彻，事不异理， <lb ed="X" n="0469b09"/><lb ed="R014" n="0427b06"/>理不异事，互相融故。谓觉性<anchor xml:id="nkr_note_orig_0469001" n="0469001"/>虽前执计之过，故能全 <lb ed="X" n="0469b10"/><lb ed="R014" n="0427b07"/>体起为一切诸法。如金出矿，方为诸器；如镜垢尽，方 <lb ed="X" n="0469b11"/><lb ed="R014" n="0427b08"/>现万象。性外无别一法为能、所起，起唯性起。故晋译 <lb ed="X" n="0469b12"/><lb ed="R014" n="0427b09"/>花严经有性起品，花严关键有性起门。纵说诸缘互 <lb ed="X" n="0469b13"/><lb ed="R014" n="0427b10"/>相资发，就此门中，缘起亦成性起。然法相宗所说真 <lb ed="X" n="0469b14"/><lb ed="R014" n="0427b11"/>如一向凝然不变，其缘起法自是有为色、心。若此法 <lb ed="X" n="0469b15"/><lb ed="R014" n="0427b12"/>性宗所说真性洞鉴灵明，全体即用，故擧体常为万 <lb ed="X" n="0469b16"/><lb ed="R014" n="0427b13"/>法，擧体常自寂然。寂然即全万法之寂然，不同虚空、 <lb ed="X" n="0469b17"/><lb ed="R014" n="0427b14"/>断空、顽凝而<anchor xml:id="nkr_note_add_0469b1701" n="0469b1701"/><anchor xml:id="beg0469b1701" n="0469b1701"/>已<anchor xml:id="end0469b1701"/>；万法是全寂然之万法，故不同遍计、 <lb ed="X" n="0469b18"/><lb ed="R014" n="0427b15"/>倒见、定相之物拥隔阻碍。境、智历然者，一切诸法虽 <lb ed="X" n="0469b19"/><lb ed="R014" n="0427b16"/>其数无量，不出色、心收尽，但倒执之时，色等诸法是 <lb ed="X" n="0469b20"/><lb ed="R014" n="0427b17"/>五根、六尘，心、心所法是情、识、缘、念。今无能、所之执，故 <lb ed="X" n="0469b21"/><lb ed="R014" n="0427b18"/>成无边妙境，无尽量智慧。此二句即当依理成事门 <lb ed="X" n="0469b22"/><lb ed="R014" n="0428a01"/>及理如事现门。</p><p xml:id="pX09p0469b2207" cb:place="inline">△疏相得性融，身、心廓尔者，即是事 <lb ed="X" n="0469b23"/><lb ed="R014" n="0428a02"/>如理遍门。谓诸事、相既全性起，起不异性，故随所依 <lb ed="X" n="0469b24"/><lb ed="R014" n="0428a03"/>性廓周法界。故下文云：身、心寂灭，平等本际，圆满十 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0469c" n="0469c"/> <lb ed="X" n="0469c01"/><lb ed="R014" n="0428a04"/>方，不二随顺。又云：觉性遍满，圆无际故。当知六根遍 <lb ed="X" n="0469c02"/><lb ed="R014" n="0428a05"/>满法界，乃至六尘、四大、陀罗尼门，一一云遍满法界。</p> <lb ed="X" n="0469c03"/><lb ed="R014" n="0428a06"/><p xml:id="pX09p0469c0301">疏方之海印，越彼大虚者，第二、喩说也。谓香海澄停， <lb ed="X" n="0469c04"/><lb ed="R014" n="0428a07"/>顿现万象；如法性淸净，擧体缘起。故大经贤首品十 <lb ed="X" n="0469c05"/><lb ed="R014" n="0428a08"/>种三昧门中第一圆明海印三昧门云：或现童男童 <lb ed="X" n="0469c06"/><lb ed="R014" n="0428a09"/>女形天龙及与阿修罗乃至摩睺罗伽等随其所乐 <lb ed="X" n="0469c07"/><lb ed="R014" n="0428a10"/>皆令见众生形相各不同行业音声亦无量如是一 <lb ed="X" n="0469c08"/><lb ed="R014" n="0428a11"/>切皆能现海印三昧威神力。又云：海有稀奇殊特法 <lb ed="X" n="0469c09"/><lb ed="R014" n="0428a12"/>能为一切平等印。又出现品云：如海普现众生身以 <lb ed="X" n="0469c10"/><lb ed="R014" n="0428a13"/>此说名为大海菩提普印诸心行是故正觉名无量。 <lb ed="X" n="0469c11"/><lb ed="R014" n="0428a14"/>大集经云：<name role="" type="person">阎浮提</name>一切众生身及与外色海中皆有 <lb ed="X" n="0469c12"/><lb ed="R014" n="0428a15"/>印像，故名大海印。菩萨亦尔，是为菩萨海印三昧淸 <lb ed="X" n="0469c13"/><lb ed="R014" n="0428a16"/>凉。以十義释：一、无心能现義，註云：无有功用，无分别 <lb ed="X" n="0469c14"/><lb ed="R014" n="0428a17"/>故。二、现无所现義，经云：如光影故。出现品云：普现一 <lb ed="X" n="0469c15"/><lb ed="R014" n="0428a18"/>切众生心念、根性、欲乐，而无所现故。三、能现与所现 <lb ed="X" n="0469c16"/><lb ed="R014" n="0428b01"/>非一義。四、非异義，经云：大海能现、所现异，故非一；離 <lb ed="X" n="0469c17"/><lb ed="R014" n="0428b02"/>水求像不可得，故非异。显此定心与所现法，即性之 <lb ed="X" n="0469c18"/><lb ed="R014" n="0428b03"/>相，能、所宛然；即相之性，物、我无二。五、无来去義，水不 <lb ed="X" n="0469c19"/><lb ed="R014" n="0428b04"/>上取，物不下就，而能显现。三昧之心亦尔，现万法于 <lb ed="X" n="0469c20"/><lb ed="R014" n="0428b05"/>自心，彼亦不来；罗身雲：于法界未曾暂去。上之五義， <lb ed="X" n="0469c21"/><lb ed="R014" n="0428b06"/>与镜喩大同。六、廣大義，经云：遍十方故，普悉包容，无 <lb ed="X" n="0469c22"/><lb ed="R014" n="0428b07"/>所拒故。明三昧心周于法界，则众生色心皆是心中 <lb ed="X" n="0469c23"/><lb ed="R014" n="0428b08"/>物，用周法界，亦不離此心。七、普现義，经云：一切皆能 <lb ed="X" n="0469c24"/><lb ed="R014" n="0428b09"/>现故。出现品云：菩提普印诸心行故。此与廣大异者， <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0470a" n="0470a"/> <lb ed="X" n="0470a01"/><lb ed="R014" n="0428b10"/>此约所现，不拣巨细；彼约能现，其量普周。又此约所 <lb ed="X" n="0470a02"/><lb ed="R014" n="0428b11"/>现，无类不现；彼约能现，其量普周，无行不修。八、顿现 <lb ed="X" n="0470a03"/><lb ed="R014" n="0428b12"/>義，经云：一念现故，谓无前後，如印顿成。九、常现義，非 <lb ed="X" n="0470a04"/><lb ed="R014" n="0428b13"/>如明镜有现、不现时。十、非现现義，非如明镜对至方 <lb ed="X" n="0470a05"/><lb ed="R014" n="0428b14"/>现。经云：现于四天下像故。四兵、罗空对而可现，四天 <lb ed="X" n="0470a06"/><lb ed="R014" n="0428b15"/>下之像不对而现，故云非现现也。以不待对，是故常 <lb ed="X" n="0470a07"/><lb ed="R014" n="0428b16"/>现，缘三际也。具上十義，故称海印。诸<persName>佛</persName>穷究，菩萨相 <lb ed="X" n="0470a08"/><lb ed="R014" n="0428b17"/>似。</p><p xml:id="pX09p0470a0802" cb:place="inline">△疏：越彼太虚者，有二義故越：一、若以目睹，空尙 <lb ed="X" n="0470a09"/><lb ed="R014" n="0428b18"/>与色为边际故。二、若以智观，空是识所变，但是觉性 <lb ed="X" n="0470a10"/><lb ed="R014" n="0429a01"/>之中一分義故。又真觉融色，故弥遍。太虚不能融色， <lb ed="X" n="0470a11"/><lb ed="R014" n="0429a02"/>故不遍。<note place="inline">既不融，即相碍。</note>故<persName>佛</persName>顶云：空生大觉中，如海一沤。发 <lb ed="X" n="0470a12"/><lb ed="R014" n="0429a03"/>悫云：首楞歎虚空之小，圆觉嗟法性之宽。比之常谈， <lb ed="X" n="0470a13"/><lb ed="R014" n="0429a04"/>海形牛迹。</p> <lb ed="X" n="0470a14"/><lb ed="R014" n="0429a05"/><p xml:id="pX09p0470a1401">疏恢恢焉下。三、结歎觉体超名相也。恢恢者，廣大旷 <lb ed="X" n="0470a15"/><lb ed="R014" n="0429a06"/>远之状。老经云：天网恢恢，疏而不漏。<note place="inline">天所罗网恢恢甚大，虽自疏远， <lb ed="X" n="0470a16"/><lb ed="R014" n="0429a07"/>白察人善恶无所失也。</note>莊子云：恢恢焉犹有馀地。论语云：小人 <lb ed="X" n="0470a17"/><lb ed="R014" n="0429a08"/>不知天命而不畏。<note place="inline">註云：恢疏故不知畏。</note></p><p xml:id="pX09p0470a1716" cb:place="inline">△疏：晃晃者，日光炽盛， <lb ed="X" n="0470a18"/><lb ed="R014" n="0429a09"/>照耀辉赫，天之貌也。恢恢，体也，寂也，圆也。晃晃，用也， <lb ed="X" n="0470a19"/><lb ed="R014" n="0429a10"/>知也，觉也。</p><p xml:id="pX09p0470a1905" cb:place="inline">△疏：迥出思议之表者，不可思议也。何名 <lb ed="X" n="0470a20"/><lb ed="R014" n="0429a11"/>不思议？心言不及故。谓理圆言偏，言生理丧；法无相 <lb ed="X" n="0470a21"/><lb ed="R014" n="0429a12"/>想，思则乱生。故金刚三昧云：千思万虑，不益道理，徒 <lb ed="X" n="0470a22"/><lb ed="R014" n="0429a13"/>为动乱，失本心王。故知心王言语道断，<note place="inline">名是言语道路。</note>心行 <lb ed="X" n="0470a23"/><lb ed="R014" n="0429a14"/>处灭。<note place="inline">相是心之行处。</note>故古德云：口欲辨而词丧，心将缘而虑 <lb ed="X" n="0470a24"/><lb ed="R014" n="0429a15"/>息。则迥出于言象之表矣。云心言不及者，法无名，故 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0470b" n="0470b"/> <lb ed="X" n="0470b01"/><lb ed="R014" n="0429a16"/>言不及；无相，故心不及。于所缘境，非定名、定相，故于 <lb ed="X" n="0470b02"/><lb ed="R014" n="0429a17"/>心、口不可思议。复有三義，故不思议：一、于人超凡、小 <lb ed="X" n="0470b03"/><lb ed="R014" n="0429a18"/>及权教菩萨，二、于心非三慧及报生智之境，三、显法 <lb ed="X" n="0470b04"/><lb ed="R014" n="0429b01"/>体<persName>佛</persName>、菩萨亦不可思议。迥，独也，唯此法超于言、思故。 <lb ed="X" n="0470b05"/><lb ed="R014" n="0429b02"/>又借斯云绝，以遣言、思，非有、无言可为搂托。故花严 <lb ed="X" n="0470b06"/><lb ed="R014" n="0429b03"/>云：虽复不依言语道亦复不著无言说。况言相本寂， <lb ed="X" n="0470b07"/><lb ed="R014" n="0429b04"/>云绝亦亡。斯则言与亡言，相待亦寂。何法不思议？即 <lb ed="X" n="0470b08"/><lb ed="R014" n="0429b05"/>圆觉性、相无碍也。何故不思议？即染而净。<note place="inline">凡、圣、通、局之类，一一例之， <lb ed="X" n="0470b09"/><lb ed="R014" n="0429b06"/>又非性、相故。</note>何用不思议假名？<note place="inline">假名引导尙恐难，又今泯绝纵迹，何益众生？</note>显法 <lb ed="X" n="0470b10"/><lb ed="R014" n="0429b07"/>超情，令亡言故。谓法体实離思议之境，若令住思议， <lb ed="X" n="0470b11"/><lb ed="R014" n="0429b08"/>永不能入。今说離言超情，众生即<anchor xml:id="nkr_note_orig_0470001" n="0470001"/>云言绝虑，言象之 <lb ed="X" n="0470b12"/><lb ed="R014" n="0429b09"/>外求之，自然入也。故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0470002" n="0470002"/>云：七祖师皆有善、恶、不思量等言。</p> <lb ed="X" n="0470b13"/><lb ed="R014" n="0429b10"/><p xml:id="pX09p0470b1301">疏我<persName>佛</persName>证此下，明教。文二：一、总叙教起因缘，二、别叙 <lb ed="X" n="0470b14"/><lb ed="R014" n="0429b11"/>此经宗趣。初中二：一、明<persName>佛</persName>悲念，二、叙<persName>佛</persName>化仪。今初，四 <lb ed="X" n="0470b15"/><lb ed="R014" n="0429b12"/>句明<persName>佛</persName>悲念也。我<persName>佛</persName>证此者，此谓前不思议融通法 <lb ed="X" n="0470b16"/><lb ed="R014" n="0429b13"/>也。<persName>佛</persName>证此法，得无上安乐，愍一切众生，皆是此安乐 <lb ed="X" n="0470b17"/><lb ed="R014" n="0429b14"/>之法。而乃迷之，横受虚妄之苦。故贤首云：真乐本有， <lb ed="X" n="0470b18"/><lb ed="R014" n="0429b15"/>失而不知；妄苦本空，得而不觉。故十地论云：<persName>佛</persName>初成 <lb ed="X" n="0470b19"/><lb ed="R014" n="0429b16"/>道七日未说法者，显自受大乘法乐故，复捨如是妙 <lb ed="X" n="0470b20"/><lb ed="R014" n="0429b17"/>乐，悲愍众生为说。故知证唯证此，说唯说此。故法花 <lb ed="X" n="0470b21"/><lb ed="R014" n="0429b18"/>云：<persName>佛</persName>自住大乘如其所得法定慧力莊严以此度众 <lb ed="X" n="0470b22"/><lb ed="R014" n="0430a01"/>生自证无上道大乘平等法若以小乘化乃至于一 <lb ed="X" n="0470b23"/><lb ed="R014" n="0430a02"/>人我即堕悭贪此事为不可。</p><p xml:id="pX09p0470b2312" cb:place="inline">△疏再歎奇哉者，即华 <lb ed="X" n="0470b24"/><lb ed="R014" n="0430a03"/>严出现品云：<persName>佛</persName>子！无一众生而不具有<persName>如来</persName>智慧，但 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0470c" n="0470c"/> <lb ed="X" n="0470c01"/><lb ed="R014" n="0430a04"/>以妄想顚倒执著而不证得。<note place="inline">凡夫妄想权小，执著顚倒通二。</note>若離妄 <lb ed="X" n="0470c02"/><lb ed="R014" n="0430a05"/>想，一切智、自然智、无碍智则得现前。便擧一尘含大 <lb ed="X" n="0470c03"/><lb ed="R014" n="0430a06"/>千经卷之喩。後合云：<persName>如来</persName>智慧亦复如是，具足在于 <lb ed="X" n="0470c04"/><lb ed="R014" n="0430a07"/>众生身中。但诸凡愚，不知，不觉，不得利益。尔时<persName>如来</persName> <lb ed="X" n="0470c05"/><lb ed="R014" n="0430a08"/>普观一切众生，而作是言：奇哉，奇哉！<note place="inline">故云再也。</note>此诸众生 <lb ed="X" n="0470c06"/><lb ed="R014" n="0430a09"/>云何具有<persName>如来</persName>智慧，迷惑不见？我当教以圣道，令其 <lb ed="X" n="0470c07"/><lb ed="R014" n="0430a10"/>永離妄想，自于身中得见<persName>如来</persName>廣大智慧，与<persName>佛</persName>无异。</p> <lb ed="X" n="0470c08"/><lb ed="R014" n="0430a11"/><p xml:id="pX09p0470c0801">△疏：三思大事者，<persName>佛</persName>初成道，未转法轮，再三思惟所 <lb ed="X" n="0470c09"/><lb ed="R014" n="0430a12"/>证妙法可说、不可说。然三思之言，有其二意：一者、十 <lb ed="X" n="0470c10"/><lb ed="R014" n="0430a13"/>地经是<persName>佛</persName>初成道第二七日说。于初七日，先且思惟。 <lb ed="X" n="0470c11"/><lb ed="R014" n="0430a14"/>彼论判云：时勝，谓成道第二日七说故。<note place="inline">问：若以初表勝，初七何故不说？ <lb ed="X" n="0470c12"/><lb ed="R014" n="0430a15"/>论次答云：</note>初七思惟因、行<note place="inline">能说之智</note>、缘<note place="inline">所化之機</note>、行故。<note place="inline">欲将所得妙法以逗物機， <lb ed="X" n="0470c13"/><lb ed="R014" n="0430a16"/>故思惟行也。</note>本为利他成道，何故七日思惟？<note place="inline">论问意云：在法身地，见機 <lb ed="X" n="0470c14"/><lb ed="R014" n="0430a17"/>可化，方应出世，何用更思之也？</note>显示自受大法乐故。<note place="inline">法乐即所得智慧，即上云证此 <lb ed="X" n="0470c15"/><lb ed="R014" n="0430a18"/>无上法乐是也。</note>何故显<anchor xml:id="nkr_note_add_0470c1501" n="0470c1501"/><anchor xml:id="beg0470c1501" n="0470c1501"/>己<anchor xml:id="end0470c1501"/>法乐？为令众生增长爱敬心故，复 <lb ed="X" n="0470c16"/><lb ed="R014" n="0430b01"/>捨如是妙乐，悲愍众生为说。<note place="inline">即上云愍物迷之是也。</note>释曰：十地 <lb ed="X" n="0470c17"/><lb ed="R014" n="0430b02"/>论但云思惟。今云三思者，外有文而内有義。有義者， <lb ed="X" n="0470c18"/><lb ed="R014" n="0430b03"/>夫思惟、忖𢜬、审谛，必翻覆三思以为後轨，如三请、三 <lb ed="X" n="0470c19"/><lb ed="R014" n="0430b04"/>礼之类也。外有文者，即论语云：季文子三思而後行。 <lb ed="X" n="0470c20"/><lb ed="R014" n="0430b05"/>子闻之曰：再思可矣。<note place="inline">註云：文子忠而有贤行，其擧事寡过，不必乃三思也。</note>今借 <lb ed="X" n="0470c21"/><lb ed="R014" n="0430b06"/>此语以对上再歎之言也。二者、法花经云：我始坐道 <lb ed="X" n="0470c22"/><lb ed="R014" n="0430b07"/>场观树亦经行于三七日中思惟如是事。<note place="inline">今云三思者，三即三 <lb ed="X" n="0470c23"/><lb ed="R014" n="0430b08"/>七日，思即思惟如是大事。</note>我所得智慧微妙最第一<note place="inline">即大事也。後当具引本文。</note> <lb ed="X" n="0470c24"/><lb ed="R014" n="0430b09"/>众生诸根钝著乐痴所盲如斯之等类云何而可度。 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0471a" n="0471a"/> <lb ed="X" n="0471a01"/><lb ed="R014" n="0430b10"/><note place="inline">故下云悟有易、难，今此但是难者也。</note></p><p xml:id="pX09p0471a0115" cb:place="inline">△言大事者，经云：诸<persName>佛</persName><persName>世尊</persName>，唯为 <lb ed="X" n="0471a02"/><lb ed="R014" n="0430b11"/>一大事因缘故，出现于世。所谓欲令众生开<persName>佛</persName>知见， <lb ed="X" n="0471a03"/><lb ed="R014" n="0430b12"/>使得淸净故，出现于世等。義如下释。</p> <lb ed="X" n="0471a04"/><lb ed="R014" n="0430b13"/><p xml:id="pX09p0471a0401">疏既全十力下，叙<persName>佛</persName>化仪。文三：一、明利济心等，二、明 <lb ed="X" n="0471a05"/><lb ed="R014" n="0430b14"/>随器顿、渐，三、明顿、渐之相。今初，四句明心等也。既者， <lb ed="X" n="0471a06"/><lb ed="R014" n="0430b15"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0471a0601" n="0471a0601"/><anchor xml:id="beg0471a0601" n="0471a0601"/>已<anchor xml:id="end0471a0601"/>也，蹑前证此之言也。谓前云证此，又云三思等，<anchor xml:id="nkr_note_add_0471a0602" n="0471a0602"/><anchor xml:id="beg0471a0602" n="0471a0602"/>已<anchor xml:id="end0471a0602"/> <lb ed="X" n="0471a07"/><lb ed="R014" n="0430b16"/>是摧魔军全十力讫。今为显演教度人仪式，故却牒 <lb ed="X" n="0471a08"/><lb ed="R014" n="0430b17"/>起成道之相，故云既也。全者，拣菩萨十力。智论说菩 <lb ed="X" n="0471a09"/><lb ed="R014" n="0430b18"/>萨亦有十力，故今云全，即<persName>佛</persName>智也。然摧魔时入慈心 <lb ed="X" n="0471a10"/><lb ed="R014" n="0431a01"/>三昧，不必唯用智力，以是摧敌之義，理应云力。纵以 <lb ed="X" n="0471a11"/><lb ed="R014" n="0431a02"/>慈降之，慈亦是力<note place="inline">涅槃说慈善根力</note>。然<persName>如来</persName>唯说一诸法实 <lb ed="X" n="0471a12"/><lb ed="R014" n="0431a03"/>相智力，此力有十种用，故说为十。总名力者，能摧怨 <lb ed="X" n="0471a13"/><lb ed="R014" n="0431a04"/>敌故，不可屈伏故。其十种别義，在下普眼文中有十 <lb ed="X" n="0471a14"/><lb ed="R014" n="0431a05"/>力章廣释。树下者，即菩提树下也。花严云：其菩提树 <lb ed="X" n="0471a15"/><lb ed="R014" n="0431a06"/>高显殊特，金刚为身，琉璃为干等。若准西域记，树高 <lb ed="X" n="0471a16"/><lb ed="R014" n="0431a07"/>百尺，即㮿钵罗树也。</p><p xml:id="pX09p0471a1609" cb:place="inline">△疏能摧魔者，本行经说：悉达太 <lb ed="X" n="0471a17"/><lb ed="R014" n="0431a08"/>子临成道，在菩提树下，心念：欲度魔波旬，放光照三 <lb ed="X" n="0471a18"/><lb ed="R014" n="0431a09"/>千界。波旬自然闻偈声说：太子欲证大明，空汝境界。 <lb ed="X" n="0471a19"/><lb ed="R014" n="0431a10"/>波旬即敕军众诣菩提树，各出自力，示现可畏云云 <lb ed="X" n="0471a20"/><lb ed="R014" n="0431a11"/><note place="inline">刀、杖等</note>。太子唯思念法，心不扰乱云云。刀、石、山皆粘乎， <lb ed="X" n="0471a21"/><lb ed="R014" n="0431a12"/>或住空成莲花等。乃至魔退，诸天喜赞。<persName>佛</persName>即于此夜成 <lb ed="X" n="0471a22"/><lb ed="R014" n="0431a13"/>道。其降魔之相，在别卷中。问：據此说，<persName>佛</persName>即先降魔，而 <lb ed="X" n="0471a23"/><lb ed="R014" n="0431a14"/>後成道。何得疏以十力在降魔之前？答：此但取文，便 <lb ed="X" n="0471a24"/><lb ed="R014" n="0431a15"/>非谓成道在降魔之前。力是能降，魔是所降。以能降 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0471b" n="0471b"/> <lb ed="X" n="0471b01"/><lb ed="R014" n="0431a16"/>所，故云既全十力，能摧等也。</p><p xml:id="pX09p0471b0112" cb:place="inline">△疏：爰起四心者，爰是 <lb ed="X" n="0471b02"/><lb ed="R014" n="0431a17"/>发语之词。尔雅云：爰，曰也。起谓发起。四心者，谓慈<note place="inline">与乐</note>、 <lb ed="X" n="0471b03"/><lb ed="R014" n="0431a18"/>悲<note place="inline">拔苦</note>、喜<note place="inline">庆彼得乐</note>、捨<note place="inline">冤亲平等</note>，四皆无量。菩萨从初乃至成<persName>佛</persName>， <lb ed="X" n="0471b04"/><lb ed="R014" n="0431b01"/>常运此四心，教化众生。四心各具三缘，谓生缘，法缘， <lb ed="X" n="0471b05"/><lb ed="R014" n="0431b02"/>无缘。涅槃十五云：众生缘者，<persName>世尊</persName>慈之所缘一切众 <lb ed="X" n="0471b06"/><lb ed="R014" n="0431b03"/>生，如缘父母、妻子、亲属。以是義故，名众生缘。法缘者， <lb ed="X" n="0471b07"/><lb ed="R014" n="0431b04"/>不见父母、妻子、亲属，见一切法皆从缘生，是名法缘。 <lb ed="X" n="0471b08"/><lb ed="R014" n="0431b05"/>无缘者，不住法相及众生相，是名无缘。悲、喜、捨心，亦 <lb ed="X" n="0471b09"/><lb ed="R014" n="0431b06"/>复如是。<persName>佛</persName>既降魔成道，愍物沉迷，故发起慈、悲、喜、捨 <lb ed="X" n="0471b10"/><lb ed="R014" n="0431b07"/>而救济也。</p><p xml:id="pX09p0471b1005" cb:place="inline">△疏：宝藏者，涅槃第七因说常、乐、我、净。迦 <lb ed="X" n="0471b11"/><lb ed="R014" n="0431b08"/>葉菩萨便问云：<persName>世尊</persName>！二十五有，有我不也？<persName>佛</persName>言：善男 <lb ed="X" n="0471b12"/><lb ed="R014" n="0431b09"/>子！我者，即是<persName>如来</persName>藏義。一切众生悉有<persName>佛</persName>性，即是我 <lb ed="X" n="0471b13"/><lb ed="R014" n="0431b10"/>義。如是我義，从本<anchor xml:id="nkr_note_add_0471b1301" n="0471b1301"/><anchor xml:id="beg0471b1301" n="0471b1301"/>已<anchor xml:id="end0471b1301"/>来常为无量烦恼所覆，是故众 <lb ed="X" n="0471b14"/><lb ed="R014" n="0431b11"/>生不能得见。善男子！如贫女人，舍内多有真金之藏， <lb ed="X" n="0471b15"/><lb ed="R014" n="0431b12"/>家人大小无有知者。时有异人善知方便，语贫女人： <lb ed="X" n="0471b16"/><lb ed="R014" n="0431b13"/>乃至我知方便，能示汝宝。女人答言：我家大小尙自 <lb ed="X" n="0471b17"/><lb ed="R014" n="0431b14"/>不知，况汝能知？是人复言：我今审能。女人答言：我亦 <lb ed="X" n="0471b18"/><lb ed="R014" n="0431b15"/>欲见，幷可示我。是人即于其家掘出真金之藏。女人 <lb ed="X" n="0471b19"/><lb ed="R014" n="0431b16"/>见<anchor xml:id="nkr_note_add_0471b1901" n="0471b1901"/><anchor xml:id="beg0471b1901" n="0471b1901"/>已<anchor xml:id="end0471b1901"/>，心生欢喜，生奇特想，宗仰是人。善男子！众生<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0471b20"/><lb ed="R014" n="0431b17"/>性亦复如是，一切众生不能得见。如彼宝藏，贫人不 <lb ed="X" n="0471b21"/><lb ed="R014" n="0431b18"/>知。善男子！我今普示一切众生所有<persName>佛</persName>性，为诸烦恼 <lb ed="X" n="0471b22"/><lb ed="R014" n="0432a01"/>之所覆蔽。如彼贫人有真金藏，不能得见。<persName>如来</persName>今日 <lb ed="X" n="0471b23"/><lb ed="R014" n="0432a02"/>普示众生诸觉宝藏，所谓<persName>佛</persName>性。而诸众生见是事<anchor xml:id="nkr_note_add_0471b2301" n="0471b2301"/><anchor xml:id="beg0471b2301" n="0471b2301"/>已<anchor xml:id="end0471b2301"/>， <lb ed="X" n="0471b24"/><lb ed="R014" n="0432a03"/>心生欢喜，归仰<persName>如来</persName>。善方便者，即是<persName>如来</persName>。贫女人者， <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0471c" n="0471c"/> <lb ed="X" n="0471c01"/><lb ed="R014" n="0432a04"/>即是一切无量众生。真金藏者，即<persName>佛</persName>性也。涅槃十八 <lb ed="X" n="0471c02"/><lb ed="R014" n="0432a05"/>又云：善男子！大涅槃经悉是一切诸<persName>佛</persName>秘藏。何以故？ <lb ed="X" n="0471c03"/><lb ed="R014" n="0432a06"/>诸<persName>佛</persName>虽有十一部经，不说<persName>佛</persName>性，不说<persName>如来</persName>常乐我净。 <lb ed="X" n="0471c04"/><lb ed="R014" n="0432a07"/>诸<persName>佛</persName><persName>世尊</persName>不毕竟涅槃，是故此经名为<persName>如来</persName>秘密之 <lb ed="X" n="0471c05"/><lb ed="R014" n="0432a08"/>藏。十一部经所不说故，故名为藏。如人七宝不出外 <lb ed="X" n="0471c06"/><lb ed="R014" n="0432a09"/>用，名之为藏<note place="inline">藏喩云云</note>。藏者，为未来世诸恶比丘畜不净 <lb ed="X" n="0471c07"/><lb ed="R014" n="0432a10"/>物，为四众说<persName>如来</persName>毕竟入于涅槃云云。<persName>如来</persName>藏经有 <lb ed="X" n="0471c08"/><lb ed="R014" n="0432a11"/>九种喩：<persName>如来</persName>智慧隐在众生，名<persName>如来</persName>藏。此当第五喩 <lb ed="X" n="0471c09"/><lb ed="R014" n="0432a12"/>也。经云：譬如贫家有珍宝藏，宝不能言：我在于此。既 <lb ed="X" n="0471c10"/><lb ed="R014" n="0432a13"/>不自知，又无语者，不能开发此珍宝藏。一切众生亦 <lb ed="X" n="0471c11"/><lb ed="R014" n="0432a14"/>复如是，<persName>如来</persName>知见大法宝藏在其身内，不闻不知，耽 <lb ed="X" n="0471c12"/><lb ed="R014" n="0432a15"/>著五欲，轮转生死，受苦无量。是故诸<persName>佛</persName>出兴于世，为 <lb ed="X" n="0471c13"/><lb ed="R014" n="0432a16"/>开身内<persName>如来</persName>法藏。九喩中義意幷馀八喩文義，幷如 <lb ed="X" n="0471c14"/><lb ed="R014" n="0432a17"/>下文殊章廣释。</p> <lb ed="X" n="0471c15"/><lb ed="R014" n="0432a18"/><p xml:id="pX09p0471c1501">疏然迷头下，二、随器顿、渐也。二喩皆喩众生迷失本 <lb ed="X" n="0471c16"/><lb ed="R014" n="0432b01"/>性，谓为本无，故轮迴生死，是<persName>佛</persName>所化機也。機有二类， <lb ed="X" n="0471c17"/><lb ed="R014" n="0432b02"/>故擧两喩。</p><p xml:id="pX09p0471c1705" cb:place="inline">△言迷头者，<persName>佛</persName>顶经第四云：富楼那言：我 <lb ed="X" n="0471c18"/><lb ed="R014" n="0432b03"/>与<persName>如来</persName>，宝觉圆明，真妙净心，无二圆满。而我昔遭无 <lb ed="X" n="0471c19"/><lb ed="R014" n="0432b04"/>始妄想，久在轮迴。今得圣果，犹未究竟。<persName>世尊</persName>，诸妄一 <lb ed="X" n="0471c20"/><lb ed="R014" n="0432b05"/>切圆灭，独妙真常。敢问<persName>如来</persName>，一切众生，何因有妄，自 <lb ed="X" n="0471c21"/><lb ed="R014" n="0432b06"/>蔽妙明，受此沦溺？<persName>佛</persName>告富楼那：汝虽除疑，馀惑未尽。 <lb ed="X" n="0471c22"/><lb ed="R014" n="0432b07"/>吾以世间现前诸事，今复问汝。汝岂不闻室罗城中 <lb ed="X" n="0471c23"/><lb ed="R014" n="0432b08"/>演若达多，忽于晨朝，以镜照面，爱镜中头，眉目可见， <lb ed="X" n="0471c24"/><lb ed="R014" n="0432b09"/>嗔责<anchor xml:id="nkr_note_add_0471c2401" n="0471c2401"/><anchor xml:id="beg0471c2401" n="0471c2401"/>己<anchor xml:id="end0471c2401"/>头，不见面目，以为魑魅，无状狂走。于意云何？ <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0472a" n="0472a"/> <lb ed="X" n="0472a01"/><lb ed="R014" n="0432b10"/>此人何因无故狂走？富楼那言：是人心狂，更无他故。 <lb ed="X" n="0472a02"/><lb ed="R014" n="0432b11"/><persName>佛</persName>言：妙觉圆明，本圆明妙。既称为妄，云何有因？若有 <lb ed="X" n="0472a03"/><lb ed="R014" n="0432b12"/>所因，云何名妄？自诸妄想，辗转相因。从迷积迷，以历 <lb ed="X" n="0472a04"/><lb ed="R014" n="0432b13"/>尘劫。虽<persName>佛</persName>发明，犹不能返。如是迷因，因迷自有。识迷 <lb ed="X" n="0472a05"/><lb ed="R014" n="0432b14"/>无因，妄无所依。尙无有生，欲何为灭？得菩提者，如寤 <lb ed="X" n="0472a06"/><lb ed="R014" n="0432b15"/>时人说梦中事，心纵精明，欲何因缘取梦中物？况复 <lb ed="X" n="0472a07"/><lb ed="R014" n="0432b16"/>无因，本无所有。如彼城中演若达多，岂有因缘自怖 <lb ed="X" n="0472a08"/><lb ed="R014" n="0432b17"/>头走？忽然狂歇，头非外得。纵未歇狂，亦何遗失？富楼 <lb ed="X" n="0472a09"/><lb ed="R014" n="0432b18"/>那，妄性如是，因何为在？汝但不随分别世间、业果、众 <lb ed="X" n="0472a10"/><lb ed="R014" n="0433a01"/>生三种相续，三缘断故，三因不生。则汝心中演若达 <lb ed="X" n="0472a11"/><lb ed="R014" n="0433a02"/>多，狂性自歇，歇即菩提。勝净明心，本周法界，不从人 <lb ed="X" n="0472a12"/><lb ed="R014" n="0433a03"/>得，何藉劬劳，肯綮修证？</p><p xml:id="pX09p0472a1210" cb:place="inline">△言捨父者，法花信解品，须 <lb ed="X" n="0472a13"/><lb ed="R014" n="0433a04"/>菩提等四人，闻方便品及譬喩品未曾有法，以喩领 <lb ed="X" n="0472a14"/><lb ed="R014" n="0433a05"/>解。<note place="inline">全取意撮，略叙之也。</note>大意云：如人年少，捨父逃逝，久住他国， <lb ed="X" n="0472a15"/><lb ed="R014" n="0433a06"/>至五十岁。年既长大，加复穷困，驰骋四方，以求衣食。 <lb ed="X" n="0472a16"/><lb ed="R014" n="0433a07"/>渐渐遊行，遇向本国。其父先来，求子不得，中止一城。 <lb ed="X" n="0472a17"/><lb ed="R014" n="0433a08"/>其家大富，财宝无量。穷子佣赁，辗转遇到父舍，住立 <lb ed="X" n="0472a18"/><lb ed="R014" n="0433a09"/>门侧。遥见其父，踞狮子床，宝几承足。诸婆罗门、刹利、 <lb ed="X" n="0472a19"/><lb ed="R014" n="0433a10"/>居士，恭敬围绕。以珍珠璎珞，價値千万，莊严其身。吏 <lb ed="X" n="0472a20"/><lb ed="R014" n="0433a11"/>民僮仆，手执白拂，侍卫左右。穷子恐怖，悔来至此。窃 <lb ed="X" n="0472a21"/><lb ed="R014" n="0433a12"/>念疑是国王大臣，恐逼驱使，疾走而去。长者遥识，心 <lb ed="X" n="0472a22"/><lb ed="R014" n="0433a13"/>喜念言：财有附属。遣人往捉。穷子称怨，自念无罪，而 <lb ed="X" n="0472a23"/><lb ed="R014" n="0433a14"/>被囚执。父知彼下劣，方便遣憔悴人，徐徐语言：此有 <lb ed="X" n="0472a24"/><lb ed="R014" n="0433a15"/>作处，倍与汝直，雇汝除粪。父著粗敝衣，持除粪器，语 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0472b" n="0472b"/> <lb ed="X" n="0472b01"/><lb ed="R014" n="0433a16"/>言：勤作，勿复馀去。我如汝父，汝如所生。子呼之为儿。 <lb ed="X" n="0472b02"/><lb ed="R014" n="0433a17"/>穷子虽喜，犹谓作人，故二十年当令除粪。後相体信， <lb ed="X" n="0472b03"/><lb ed="R014" n="0433a18"/>入出无难，然其所止犹在本处。父疾临终，命子集会 <lb ed="X" n="0472b04"/><lb ed="R014" n="0433b01"/>亲属、王臣，付以财宝。後法合言：<persName>世尊</persName>！大富长者即是 <lb ed="X" n="0472b05"/><lb ed="R014" n="0433b02"/><persName>如来</persName>，我等皆是<persName>佛</persName>子云云。我等于生死中受诸烦恼， <lb ed="X" n="0472b06"/><lb ed="R014" n="0433b03"/>迷惑无知，乐著小法。今日<persName>世尊</persName>令我思惟，蠲除诸法 <lb ed="X" n="0472b07"/><lb ed="R014" n="0433b04"/>戏论之粪，得至涅槃一日之價。心喜为足，便谓弘多。 <lb ed="X" n="0472b08"/><lb ed="R014" n="0433b05"/><persName>佛</persName>便纵捨，不为分别：汝等当有<persName>如来</persName>知见宝藏之分。 <lb ed="X" n="0472b09"/><lb ed="R014" n="0433b06"/><persName>世尊</persName>以方便说<persName>如来</persName>智慧，我等从<persName>佛</persName>得小涅槃，以为 <lb ed="X" n="0472b10"/><lb ed="R014" n="0433b07"/>大得，于此大乘无有志求。又因<persName>如来</persName>智慧为诸菩萨 <lb ed="X" n="0472b11"/><lb ed="R014" n="0433b08"/>开演，而自于此无有志愿。所以者何？<persName>佛</persName>知我等心乐 <lb ed="X" n="0472b12"/><lb ed="R014" n="0433b09"/>小法，以方便力随我等说，而我等不知真是<persName>佛</persName>子，今 <lb ed="X" n="0472b13"/><lb ed="R014" n="0433b10"/>我方知<persName>世尊</persName>于<persName>佛</persName>智慧无所吝惜。若我乐大乘，<persName>佛</persName>则 <lb ed="X" n="0472b14"/><lb ed="R014" n="0433b11"/>为我说大乘法，于此经中唯说一乘。是故我等说本 <lb ed="X" n="0472b15"/><lb ed="R014" n="0433b12"/>无心有所希求，今法王大宝自然而至。</p><p xml:id="pX09p0472b1516" cb:place="inline">△疏：悟有易 <lb ed="X" n="0472b16"/><lb ed="R014" n="0433b13"/>难者，迷头者，如狂心歇，歇即菩提，此为易也。捨父者， <lb ed="X" n="0472b17"/><lb ed="R014" n="0433b14"/>二十年中，除粪犹在本处，不肯早信是长者子，故为 <lb ed="X" n="0472b18"/><lb ed="R014" n="0433b15"/>难也。</p><p xml:id="pX09p0472b1803" cb:place="inline">△疏：故仙苑等者。由前根有易悟、难悟之殊，故 <lb ed="X" n="0472b19"/><lb ed="R014" n="0433b16"/><persName>佛</persName>说顿教、渐教之异也。仙苑者，<name role="" type="person">鹿野苑</name>也，是古昔仙 <lb ed="X" n="0472b20"/><lb ed="R014" n="0433b17"/>人之所住处。故普曜经云：<persName>佛</persName>成道讫，至第六、七日，于 <lb ed="X" n="0472b21"/><lb ed="R014" n="0433b18"/>波罗奈国仙人鹿苑度<name role="" type="person">阿若憍陈如</name>。<persName>佛</persName>唱：善来！苾刍 <lb ed="X" n="0472b22"/><lb ed="R014" n="0434a01"/>便发。戒品附法藏经云：<persName>佛</persName>住波罗奈<name role="" type="person">鹿野苑</name>中古仙 <lb ed="X" n="0472b23"/><lb ed="R014" n="0434a02"/>住处，为五比丘初转法轮。开元录第十三亦云：始乎 <lb ed="X" n="0472b24"/><lb ed="R014" n="0434a03"/>仙苑，迄彼金河。王勃制素律师疏序云：仙苑创基，因 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0472c" n="0472c"/> <lb ed="X" n="0472c01"/><lb ed="R014" n="0434a04"/>善来以调物；提河灭迹，凭净戒以为师。觉场者，梵语 <lb ed="X" n="0472c02"/><lb ed="R014" n="0434a05"/>菩提，此云觉也。花严疏云：即能证大智，圆明究竟也。 <lb ed="X" n="0472c03"/><lb ed="R014" n="0434a06"/>场者，证觉之处，即天地之中<name role="" type="person">摩竭提国</name><name role="" type="person">王舍城</name>西二 <lb ed="X" n="0472c04"/><lb ed="R014" n="0434a07"/>百里菩提树下金刚座上。约法，则万行皆是道场，理、 <lb ed="X" n="0472c05"/><lb ed="R014" n="0434a08"/>智相会之所。故为表所说如所证，故不移其处而说 <lb ed="X" n="0472c06"/><lb ed="R014" n="0434a09"/>顿教。顿教最初，即花严也。经云：如是我闻：一时，<persName>佛</persName>在 <lb ed="X" n="0472c07"/><lb ed="R014" n="0434a10"/><name role="" type="person">摩竭提国</name>阿兰若法菩提场中始成正觉，乃至有十 <lb ed="X" n="0472c08"/><lb ed="R014" n="0434a11"/>世界微尘数菩萨摩诃萨所共围绕。</p><p xml:id="pX09p0472c0815" cb:place="inline">△疏：教兴顿、渐 <lb ed="X" n="0472c09"/><lb ed="R014" n="0434a12"/>者，对上易悟之機，即菩提场初成正觉，不移其处，便 <lb ed="X" n="0472c10"/><lb ed="R014" n="0434a13"/>兴顿教；对上难悟之機，故即往波罗奈仙人住处而 <lb ed="X" n="0472c11"/><lb ed="R014" n="0434a14"/>兴渐教。渐教之始，即五比丘所闻四谛、法轮，中间三 <lb ed="X" n="0472c12"/><lb ed="R014" n="0434a15"/>时、五时渐次而说，处、所各别，终至法花、涅槃，皆名渐 <lb ed="X" n="0472c13"/><lb ed="R014" n="0434a16"/>教。顿教者，如下所明。二教之始，各于此一处，自後即 <lb ed="X" n="0472c14"/><lb ed="R014" n="0434a17"/>各有诸处，馀时不唯此二处也。今指二处，但论根元 <lb ed="X" n="0472c15"/><lb ed="R014" n="0434a18"/>最初起也。</p> <lb ed="X" n="0472c16"/><lb ed="R014" n="0434b01"/><p xml:id="pX09p0472c1601">疏渐设五时下，三、明顿、渐之相。五时异者，<persName>佛</persName>初成道， <lb ed="X" n="0472c17"/><lb ed="R014" n="0434b02"/>三、七思惟<anchor xml:id="nkr_note_add_0472c1701" n="0472c1701"/><anchor xml:id="beg0472c1701" n="0472c1701"/>已<anchor xml:id="end0472c1701"/>，便往仙苑及诸住处，十二年之间说诸 <lb ed="X" n="0472c18"/><lb ed="R014" n="0434b03"/>有为法缘生无我，然犹未说法无我理，名初时有教， <lb ed="X" n="0472c19"/><lb ed="R014" n="0434b04"/>即阿含等一藏小乘经是。第二时中依遍计所执，说 <lb ed="X" n="0472c20"/><lb ed="R014" n="0434b05"/>诸法空，然于依他圆成，犹未说有，名为空教，即诸部 <lb ed="X" n="0472c21"/><lb ed="R014" n="0434b06"/>般若经是。第三时中说法相大乘，境空心有，名中道 <lb ed="X" n="0472c22"/><lb ed="R014" n="0434b07"/>教，即深密等经是。第四时中开示一切众生<persName>如来</persName>知 <lb ed="X" n="0472c23"/><lb ed="R014" n="0434b08"/>见，会三乘为一乘，会权入实，万善悉趣菩提，名同 <lb ed="X" n="0472c24"/><lb ed="R014" n="0434b09"/>归教，即法花经是。第五时中临入涅槃，说一切众生 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0473a" n="0473a"/> <lb ed="X" n="0473a01"/><lb ed="R014" n="0434b10"/>乃至阐提皆有<persName>佛</persName>性，凡是有心，定当作<persName>佛</persName>，常、乐、我、净， <lb ed="X" n="0473a02"/><lb ed="R014" n="0434b11"/>名常住教，即大般涅槃经是。从始至终成就一类之 <lb ed="X" n="0473a03"/><lb ed="R014" n="0434b12"/>機，故总名为渐教。</p><p xml:id="pX09p0473a0308" cb:place="inline">△疏空、有迭彰者，迭，递也。谓约我、 <lb ed="X" n="0473a04"/><lb ed="R014" n="0434b13"/>法、心、境、真、俗，或先後，或同时，递至相对。彰，谓显诸法 <lb ed="X" n="0473a05"/><lb ed="R014" n="0434b14"/>空、有之義也。且初心、境有两对空、有，谓：第一时教，心、 <lb ed="X" n="0473a06"/><lb ed="R014" n="0434b15"/>境俱有；第二时教，心、境俱空；<note place="inline">上二先後递互。</note>第三时教，境空 <lb ed="X" n="0473a07"/><lb ed="R014" n="0434b16"/>心有。<note place="inline">同时递互。</note>约真、俗者，自有四句，谓：第二时教，俗有真 <lb ed="X" n="0473a08"/><lb ed="R014" n="0434b17"/>空；四、五时教，俗空<note place="inline">破世间常、乐、我、净故</note>、真有；<note place="inline">显出世常等故。故经云：空者生死，不 <lb ed="X" n="0473a09"/><lb ed="R014" n="0434b18"/>空者涅槃。</note>第三时教，四重、二谛，前後相望，互为空、有。若二、 <lb ed="X" n="0473a10"/><lb ed="R014" n="0435a01"/>三时教相望，第二时真、俗俱空，第三时真、俗俱有。约 <lb ed="X" n="0473a11"/><lb ed="R014" n="0435a02"/>我、法者，亦有四句，谓：第一时教，初人、天乘，我、法俱有； <lb ed="X" n="0473a12"/><lb ed="R014" n="0435a03"/>中间大乘，我、法俱空；次初小乘，我、空法有；最後涅槃， <lb ed="X" n="0473a13"/><lb ed="R014" n="0435a04"/>我、有法空。<note place="inline">彼经破小乘无我，显说真我故。</note>上来总有十对空、有，皆约 <lb ed="X" n="0473a14"/><lb ed="R014" n="0435a05"/>法、约时，递互隐、显，故云迭彰。<note place="inline">此下虽更说空、有相对，无心力者，亦不用叙之。</note> <lb ed="X" n="0473a15"/><lb ed="R014" n="0435a06"/>若约诸教说空、说有，辨深、浅者，如说诸外境，取第一、 <lb ed="X" n="0473a16"/><lb ed="R014" n="0435a07"/>第二时教相望：一、有，二、空，空深有浅。若说依他、缘起 <lb ed="X" n="0473a17"/><lb ed="R014" n="0435a08"/>心、心所法，自有两对，谓：二、三时教相望：二、空，三、有，空 <lb ed="X" n="0473a18"/><lb ed="R014" n="0435a09"/>浅有深；三与四、五相望：初、有，後、空，空深有浅。若说我 <lb ed="X" n="0473a19"/><lb ed="R014" n="0435a10"/>者，初、後相望：初三云空，後二云有，空浅有深。又人、天 <lb ed="X" n="0473a20"/><lb ed="R014" n="0435a11"/>云有，前三时教云空，空深有浅。馀诸深、浅，皆例此知。 <lb ed="X" n="0473a21"/><lb ed="R014" n="0435a12"/>由此诸教，或破有赞空，或毁空赞有。不得此意，难解 <lb ed="X" n="0473a22"/><lb ed="R014" n="0435a13"/>圣言。</p><p xml:id="pX09p0473a2203" cb:place="inline">△疏：顿无二谛等者。但显中道第一義谛。第一 <lb ed="X" n="0473a23"/><lb ed="R014" n="0435a14"/>義谛有其二释：一、双融明中，即真、俗相即而不二，便 <lb ed="X" n="0473a24"/><lb ed="R014" n="0435a15"/>为第一義也。故仁王云：于谛常自二<note place="inline">真、俗</note>，于解常自一 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0473b" n="0473b"/> <lb ed="X" n="0473b01"/><lb ed="R014" n="0435a16"/><note place="inline">真即俗，俗即真</note>。通达此无二，入真第一義。故昔人云：二谛<anchor xml:id="nkr_note_orig_0473001" n="0473001"/>幷 <lb ed="X" n="0473b02"/><lb ed="R014" n="0435a17"/>所少者，即略抄也。故不補之也。</p> <lb ed="X" n="0473b03"/><lb ed="R014" n="0435a18"/><cb:juan fun="close" n="1a"><cb:jhead>圆觉经大疏释義钞卷第一<note place="inline">之上</note></cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0473b04"/> <lb ed="X" n="0473b05"/> <lb ed="X" n="0473b06"/> <lb ed="X" n="0473b07"/><lb ed="R014" n="0435b01"/><cb:juan fun="open" n="1b"><cb:mulu type="卷" n="1b">第一之下</cb:mulu><cb:jhead>圆觉经大疏释義钞卷第一<note place="inline">之下</note></cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0473b08"/><lb ed="R014" n="0435b02"/><byline cb:type="author"><name role="" type="person">终南山</name><name role="" type="person">草堂寺</name>沙门 宗密撰</byline> <lb ed="X" n="0473b09"/><lb ed="R014" n="0435b03"/><p xml:id="pX09p0473b0901">疏今此经者，顿之类欤下，大文第二、别叙此经宗趣。 <lb ed="X" n="0473b10"/><lb ed="R014" n="0435b04"/>文三：一、标宗，二、正叙，三、结勝。今初也。然一藏经既不 <lb ed="X" n="0473b11"/><lb ed="R014" n="0435b05"/>出顿、渐二教，今应各指其类。渐者，始自鹿苑，终于鹤 <lb ed="X" n="0473b12"/><lb ed="R014" n="0435b06"/>林，从始至终，渐引一类。学者于中法花、涅槃是会权 <lb ed="X" n="0473b13"/><lb ed="R014" n="0435b07"/>归实，大乘渐教中终极之教也。顿者有二：一、化仪顿， <lb ed="X" n="0473b14"/><lb ed="R014" n="0435b08"/>谓花严经初成<persName>佛</persName>时，称性一时顿，说理、事、本、末、始、终、 <lb ed="X" n="0473b15"/><lb ed="R014" n="0435b09"/>因、果，穷理尽性故。二、逐機顿，谓对上根具足烦恼凡 <lb ed="X" n="0473b16"/><lb ed="R014" n="0435b10"/>夫顿，指绝待中道真性，不同法花、涅槃之类。有三可 <lb ed="X" n="0473b17"/><lb ed="R014" n="0435b11"/>破，有权可会，但显一真觉性，即勝鬘、密严、金刚三昧、 <lb ed="X" n="0473b18"/><lb ed="R014" n="0435b12"/><persName>如来</persName>藏、普光明藏、圆觉等四十馀部。文中皆少说事、 <lb ed="X" n="0473b19"/><lb ed="R014" n="0435b13"/>缘，无三车、除粪、化城等由缘可会也。故指此经是顿 <lb ed="X" n="0473b20"/><lb ed="R014" n="0435b14"/>之流类也。此是逐機显体之顿，非化仪之顿矣。既非 <lb ed="X" n="0473b21"/><lb ed="R014" n="0435b15"/>渐次之教，故不属三时、五时。</p> <lb ed="X" n="0473b22"/><lb ed="R014" n="0435b16"/><p xml:id="pX09p0473b2201">疏故<persName>如来</persName>下，二、正叙也。文三：一、叙序分，二、叙正宗，三、 <lb ed="X" n="0473b23"/><lb ed="R014" n="0435b17"/>叙流通。今初，四句叙序分也。寂光土者，天台立四土： <lb ed="X" n="0473b24"/><lb ed="R014" n="0435b18"/>一、凡圣杂居土<note place="inline">变化</note>，二、方便有馀土，三、实报无障碍土 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0473c" n="0473c"/> <lb ed="X" n="0473c01"/><lb ed="R014" n="0436a01"/><note place="inline">自他受用</note>，四、<name role="" type="person">常寂光土</name><note place="inline">法性土也</note>。方便一土，法相所无。天台依 <lb ed="X" n="0473c02"/><lb ed="R014" n="0436a02"/>智论及法花而立。智论第九十五云：阿罗汉先世因 <lb ed="X" n="0473c03"/><lb ed="R014" n="0436a03"/>缘所受身，必应当機灭。在于何处成就<persName>佛</persName>道？答：有净 <lb ed="X" n="0473c04"/><lb ed="R014" n="0436a04"/><persName>佛</persName>土，出三界外，乃无烦性之名。于是国土<persName>佛</persName>所闻法 <lb ed="X" n="0473c05"/><lb ed="R014" n="0436a05"/>华经，具足<persName>佛</persName>道。如法花经说：有阿罗汉，我于馀国等。 <lb ed="X" n="0473c06"/><lb ed="R014" n="0436a06"/>今经云：入于神通大光明藏三昧正受，乃至不二随 <lb ed="X" n="0473c07"/><lb ed="R014" n="0436a07"/>顺。故是寂光土也。</p><p xml:id="pX09p0473c0708" cb:place="inline">△凡圣一源者。文云：一切<persName>如来</persName>光严 <lb ed="X" n="0473c08"/><lb ed="R014" n="0436a08"/>住持<note place="inline"><persName>佛</persName><persName>佛</persName><anchor xml:id="nkr_note_orig_0473002" n="0473002"/>〔问〕此故当法性土</note>，是诸众生淸净觉地<note place="inline">義如下释</note>。</p><p xml:id="pX09p0473c0824" cb:place="inline">△现受 <lb ed="X" n="0473c09"/><lb ed="R014" n="0436a09"/>用身者。他受用也。文云于不二境现诸净土故。</p><p xml:id="pX09p0473c0919" cb:place="inline">△主 <lb ed="X" n="0473c10"/><lb ed="R014" n="0436a10"/>伴同会者。经文列菩萨众<anchor xml:id="nkr_note_add_0473c1001" n="0473c1001"/><anchor xml:id="beg0473c1001" n="0473c1001"/>已<anchor xml:id="end0473c1001"/>，结云：与诸眷属皆入三 <lb ed="X" n="0473c11"/><lb ed="R014" n="0436a11"/>昧，同住<persName>如来</persName>平等法会。<note place="inline">義皆在疏之下文。</note></p> <lb ed="X" n="0473c12"/><lb ed="R014" n="0436a12"/><p xml:id="pX09p0473c1201">疏曼殊下。二、叙正宗也。文二：一、信解真正，二、依解修 <lb ed="X" n="0473c13"/><lb ed="R014" n="0436a13"/>证。今初，八句明信解也。曼殊即是文殊之正，梵语也。 <lb ed="X" n="0473c14"/><lb ed="R014" n="0436a14"/>其名德之義，如下疏释。</p><p xml:id="pX09p0473c1410" cb:place="inline">△大士者，是法身之大士故。</p> <lb ed="X" n="0473c15"/><lb ed="R014" n="0436a15"/><p xml:id="pX09p0473c1501">△创。问本起因者，创是最初之義。此有二创：一、诸菩 <lb ed="X" n="0473c16"/><lb ed="R014" n="0436a16"/>萨未问，文殊先问。此前未有人问，故云创也。二、所问 <lb ed="X" n="0473c17"/><lb ed="R014" n="0436a17"/>之事，是<persName>佛</persName>法中最初要解之法也。此法之前，更无<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0473c18"/><lb ed="R014" n="0436a18"/>法因果之義可为初起之要故。</p><p xml:id="pX09p0473c1813" cb:place="inline">△本起者。本因所起 <lb ed="X" n="0473c19"/><lb ed="R014" n="0436b01"/>最初之心也。馀義捡下疏文，引起信、了二觉、发三心、 <lb ed="X" n="0473c20"/><lb ed="R014" n="0436b02"/>修五行，及花严、善财等处而说。</p><p xml:id="pX09p0473c2013" cb:place="inline">△疏：薄伽者，<persName>佛</persName>地经： <lb ed="X" n="0473c21"/><lb ed="R014" n="0436b03"/>如是我闻：一时，<persName>薄伽梵</persName>。论曰：<persName>薄伽梵</persName>者，谓薄伽声依 <lb ed="X" n="0473c22"/><lb ed="R014" n="0436b04"/>六義转：一、自在義，二、炽盛義，三、端严義，四、名称義，五、 <lb ed="X" n="0473c23"/><lb ed="R014" n="0436b05"/>吉祥義，六、尊贵義。如有偈曰：自在炽盛与端严名称 <lb ed="X" n="0473c24"/><lb ed="R014" n="0436b06"/>吉祥及尊贵如是六种義差别应知总名<persName>薄伽梵</persName>。如 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0474a" n="0474a"/> <lb ed="X" n="0474a01"/><lb ed="R014" n="0436b07"/>是一切<persName>如来</persName>具有，于一切种智皆不相離，是故<persName>如来</persName> <lb ed="X" n="0474a02"/><lb ed="R014" n="0436b08"/>名<persName>薄伽梵</persName>。其義云何？谓诸<persName>如来</persName>永不繫属诸烦恼故， <lb ed="X" n="0474a03"/><lb ed="R014" n="0436b09"/>具自在義；炎猛智大所烧炼故，具炽盛義；妙三十二 <lb ed="X" n="0474a04"/><lb ed="R014" n="0436b10"/>大人相等所装饰故，具端严義；一切殊勝功德圆满， <lb ed="X" n="0474a05"/><lb ed="R014" n="0436b11"/>无不知故，具名称義；一切世间亲近、供养，成称赞故， <lb ed="X" n="0474a06"/><lb ed="R014" n="0436b12"/>具吉祥義；具一切德，常起方便，利益、安乐一切有情， <lb ed="X" n="0474a07"/><lb ed="R014" n="0436b13"/>无懈废故，具尊贵義。馀義在别卷。</p><p xml:id="pX09p0474a0714" cb:place="inline">△至尊者，至极之 <lb ed="X" n="0474a08"/><lb ed="R014" n="0436b14"/>尊也。且兆人臣于国王，国王臣于上帝，上帝即天帝 <lb ed="X" n="0474a09"/><lb ed="R014" n="0436b15"/>也。诸天奉<persName>佛</persName>，三乘贤圣亦事于<persName>佛</persName>。<persName>佛</persName>是众圣之尊，如 <lb ed="X" n="0474a10"/><lb ed="R014" n="0436b16"/>众星月为最，众流海为最等，故云至尊。</p><p xml:id="pX09p0474a1016" cb:place="inline">△疏首提者， <lb ed="X" n="0474a11"/><lb ed="R014" n="0436b17"/>初擧也。究竟果者，经正答中，初擧云：善男子！无上法 <lb ed="X" n="0474a12"/><lb ed="R014" n="0436b18"/>王有大陀罗尼门，名为圆觉，流出一切淸净真如、菩 <lb ed="X" n="0474a13"/><lb ed="R014" n="0437a01"/>提、涅槃及波罗蜜，教授菩萨。此所标圆觉者，大位在 <lb ed="X" n="0474a14"/><lb ed="R014" n="0437a02"/>果，体通染、净故。此约无上法王有之。下云：无始幻无 <lb ed="X" n="0474a15"/><lb ed="R014" n="0437a03"/>明，皆从中建立故。若论中一心，即大位在因，亦通染、 <lb ed="X" n="0474a16"/><lb ed="R014" n="0437a04"/>净，故标云众生心释之。具觉、不觉二義。所言究竟者， <lb ed="X" n="0474a17"/><lb ed="R014" n="0437a05"/>而论中始觉合本觉，始、本不二，名究竟。</p><p xml:id="pX09p0474a1716" cb:place="inline">△疏：照斯真 <lb ed="X" n="0474a18"/><lb ed="R014" n="0437a06"/>体者，经云：一切<persName>如来</persName>本起因地，<note place="inline">牒前问目。</note>皆依圆照，<note place="inline">能照智。</note> <lb ed="X" n="0474a19"/><lb ed="R014" n="0437a07"/>淸净觉相，<note place="inline">所照真体。</note>永断无明，方成<persName>佛</persName>道。<note place="inline">兼标下灭彼梦形之義，以成本 <lb ed="X" n="0474a20"/><lb ed="R014" n="0437a08"/>因。</note></p><p xml:id="pX09p0474a2002" cb:place="inline">△疏：灭彼梦形者。经云：云何无明？善男子！一切众 <lb ed="X" n="0474a21"/><lb ed="R014" n="0437a09"/>生从无始来云云，乃至此无明者，非实有体。如梦中 <lb ed="X" n="0474a22"/><lb ed="R014" n="0437a10"/>人，梦时非无，及至于醒，了无所得。<note place="inline">梦所者，喩无明也。今约喩以显灭于 <lb ed="X" n="0474a23"/><lb ed="R014" n="0437a11"/>无明，合前照真，成本起因也。</note></p><p xml:id="pX09p0474a2312" cb:place="inline">△疏：知无我、人，谁受轮转者，经云：修 <lb ed="X" n="0474a24"/><lb ed="R014" n="0437a12"/>圆觉者，知是空花，即无轮转，亦无身、心受彼生死。非 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0474b" n="0474b"/> <lb ed="X" n="0474b01"/><lb ed="R014" n="0437a13"/>作故无，<note place="inline">非作观行，破之方无。</note>本性无故。<note place="inline">生死自性，本来无故。</note></p> <lb ed="X" n="0474b02"/><lb ed="R014" n="0437a14"/><p xml:id="pX09p0474b0201">疏种种幻化下，第二、依解修证。文三：一、通明观行，二、 <lb ed="X" n="0474b03"/><lb ed="R014" n="0437a15"/>别明观行，三、道场加行。初中又三：一、观成同<persName>佛</persName>，二、征 <lb ed="X" n="0474b04"/><lb ed="R014" n="0437a16"/>释迷源，三、略辨地位。今约四句，观成同<persName>佛</persName>也。种种幻 <lb ed="X" n="0474b05"/><lb ed="R014" n="0437a17"/>化等者，答普贤所征，以成修于观行用心之本也。谓 <lb ed="X" n="0474b06"/><lb ed="R014" n="0437a18"/>普贤问云：修大乘者，闻此圆觉，云何修行？<note place="inline">约当根征起。</note>若 <lb ed="X" n="0474b07"/><lb ed="R014" n="0437b01"/>彼众生知如幻者，身、心亦幻，云何以幻还修于幻？<note place="inline">幻幻 <lb ed="X" n="0474b08"/><lb ed="R014" n="0437b02"/>何修？问：</note>若诸幻性一切尽灭，则无有心，谁为修行？<note place="inline">断灭谁修？ <lb ed="X" n="0474b09"/><lb ed="R014" n="0437b03"/>问：上皆解行相违。</note>若本不修行，今妄相心，云何解脱？<note place="inline">遮不修失。</note><persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0474b10"/><lb ed="R014" n="0437b04"/>答云：一切众生种种幻化，皆生<persName>如来</persName>圆觉妙心，犹如 <lb ed="X" n="0474b11"/><lb ed="R014" n="0437b05"/>空花，从空而有。<note place="inline">标为義本。</note></p><p xml:id="pX09p0474b1111" cb:place="inline">△疏幻尽觉圆者，此含两褈之 <lb ed="X" n="0474b12"/><lb ed="R014" n="0437b06"/>意：初即普贤章用心道理；後即普眼章触境长时，用 <lb ed="X" n="0474b13"/><lb ed="R014" n="0437b07"/>心正成观行。且初意者，经云：幻华<anchor xml:id="nkr_note_orig_0474001" n="0474001"/>谁灭？空性不壞。众 <lb ed="X" n="0474b14"/><lb ed="R014" n="0437b08"/>生幻心，还依幻灭；诸幻尽灭，觉心不动。乃至知幻即 <lb ed="X" n="0474b15"/><lb ed="R014" n="0437b09"/>離，不作方便；離幻即觉，亦无渐次。後约正修中释者， <lb ed="X" n="0474b16"/><lb ed="R014" n="0437b10"/>即普眼章中<persName>佛</persName>说：新学菩萨及末世众生欲求<persName>如来</persName> <lb ed="X" n="0474b17"/><lb ed="R014" n="0437b11"/>净圆觉心，应当正念，远離诸幻。先依<persName>如来</persName>奢摩他行， <lb ed="X" n="0474b18"/><lb ed="R014" n="0437b12"/>坚持禁戒，安处徒众，宴坐静室。恒念此身四大假合， <lb ed="X" n="0474b19"/><lb ed="R014" n="0437b13"/>各離根、尘、缘相，假名为心。毕竟无有幻身、幻心、幻尘， <lb ed="X" n="0474b20"/><lb ed="R014" n="0437b14"/>乃至幻灭亦灭。此是疏中幻尽二字也。幻灭灭故，非 <lb ed="X" n="0474b21"/><lb ed="R014" n="0437b15"/>幻不灭。譬如磨镜，垢尽明现。又如摩尼珠等。此是疏 <lb ed="X" n="0474b22"/><lb ed="R014" n="0437b16"/>中觉圆二字也。</p><p xml:id="pX09p0474b2207" cb:place="inline">△疏心通法遍者，经云：此菩萨及末 <lb ed="X" n="0474b23"/><lb ed="R014" n="0437b17"/>世众生证得诸幻灭影像故，尔时便得无方淸净无 <lb ed="X" n="0474b24"/><lb ed="R014" n="0437b18"/>边虚空，觉所显发。<note place="inline">又一解：直至于此，方是觉圆二字。</note>觉圆明故，显心 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0474c" n="0474c"/> <lb ed="X" n="0474c01"/><lb ed="R014" n="0438a01"/>淸净；心淸净故，见尘淸净云云。乃至一身、多身，一界、 <lb ed="X" n="0474c02"/><lb ed="R014" n="0438a02"/>多界，一切淸净，皆是心通也。<note place="inline">然此亦有法通之義。疏句窄，故含不显也。</note>言 <lb ed="X" n="0474c03"/><lb ed="R014" n="0438a03"/>法遍者，经云：善男子！觉性遍满，淸净不动，圆无际故。 <lb ed="X" n="0474c04"/><lb ed="R014" n="0438a04"/>当知六根遍满法界云云，<note place="inline">辗转也。</note>乃至八万四千陀罗 <lb ed="X" n="0474c05"/><lb ed="R014" n="0438a05"/>尼门遍满法界云云，乃至始知众生本来成<persName>佛</persName>。此是 <lb ed="X" n="0474c06"/><lb ed="R014" n="0438a06"/>法遍二字。<note place="inline">心通義即含法遍，法遍義即不含心通。以心即觉心，无可遍故。但以诸法依心所现，心壅 <lb ed="X" n="0474c07"/><lb ed="R014" n="0438a07"/>故。诸法有自体分限，心通即无分限为遍也。</note>然众生成<persName>佛</persName>，文是此门。今疏 <lb ed="X" n="0474c08"/><lb ed="R014" n="0438a08"/>中乃取意于後通难门中述之，便当牒起问目也。详 <lb ed="X" n="0474c09"/><lb ed="R014" n="0438a09"/>之，可见焉。</p> <lb ed="X" n="0474c10"/><lb ed="R014" n="0438a10"/><p xml:id="pX09p0474c1001">疏心本是<persName>佛</persName>下，征释迷源。且初二句者，前之众生成 <lb ed="X" n="0474c11"/><lb ed="R014" n="0438a11"/><persName>佛</persName>；今牒而擧之，以答金刚藏之难。<anchor xml:id="nkr_note_add_0474c1101" n="0474c1101"/><anchor xml:id="beg0474c1101" n="0474c1101"/>金<anchor xml:id="end0474c1101"/>刚藏难云：若 <lb ed="X" n="0474c12"/><lb ed="R014" n="0438a12"/>诸众生本来成<persName>佛</persName>，何故复有一切无明？若诸无明本 <lb ed="X" n="0474c13"/><lb ed="R014" n="0438a13"/>有，何因缘故，<persName>如来</persName>复说本来成<persName>佛</persName>？十方异生本成<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0474c14"/><lb ed="R014" n="0438a14"/>道，後起无明；一切<persName>如来</persName>何时复生烦恼？今叙<persName>佛</persName>答，大 <lb ed="X" n="0474c15"/><lb ed="R014" n="0438a15"/>意云心本是<persName>佛</persName>等也。谓真心之体本来是<persName>佛</persName>，然无始 <lb ed="X" n="0474c16"/><lb ed="R014" n="0438a16"/>来妄念相续，自不知是<persName>佛</persName>。故论云：一切众生不名为 <lb ed="X" n="0474c17"/><lb ed="R014" n="0438a17"/>觉，以从无始时来念念相续，未曾離念，故说无始无 <lb ed="X" n="0474c18"/><lb ed="R014" n="0438a18"/>明。<persName>佛</persName>顶云：烦恼、菩提，二俱无始。是知众生无始<anchor xml:id="nkr_note_add_0474c1801" n="0474c1801"/><anchor xml:id="beg0474c1801" n="0474c1801"/>已<anchor xml:id="end0474c1801"/>来 <lb ed="X" n="0474c19"/><lb ed="R014" n="0438b01"/>原来是<persName>佛</persName>，原来未悟，非先来成<persName>佛</persName>，後起无明等。故无 <lb ed="X" n="0474c20"/><lb ed="R014" n="0438b02"/>所难之过失也。但以念念本空，故心心本<persName>佛</persName>。故论云： <lb ed="X" n="0474c21"/><lb ed="R014" n="0438b03"/>所言觉義者，谓心体離念。離念相者，等虚空界，即是 <lb ed="X" n="0474c22"/><lb ed="R014" n="0438b04"/><persName>如来</persName>平等法身。此说念相本離，为離念矣。故云由念 <lb ed="X" n="0474c23"/><lb ed="R014" n="0438b05"/>起而漂流也。漂者暂出人天，沉者沦三恶道。<note place="inline">问：论序亦云逐 <lb ed="X" n="0474c24"/><lb ed="R014" n="0438b06"/>迷悟而陞沉，未审与此同否？答：文義俱别。谓彼以迷为沉，以悟为陞，此即迷中自有陞沉耳。彼又云任因缘而 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0475a" n="0475a"/> <lb ed="X" n="0475a01"/><lb ed="R014" n="0438b07"/>起灭者，義有两褈，谓迷悟互相翻故。今但于迷中自有起灭，序<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475001" n="0475001"/>〔谁〕不言经文有耳。</note>然真心体 <lb ed="X" n="0475a02"/><lb ed="R014" n="0438b08"/>即是法身，身心互言皆得。故论标云心体離念，结云 <lb ed="X" n="0475a03"/><lb ed="R014" n="0438b09"/>即是法身。然但身非形相，心非念虑，故本是<persName>佛</persName>。若妄 <lb ed="X" n="0475a04"/><lb ed="R014" n="0438b10"/>认形相念虑，即身心俱隐。如肇公云隐在形<g ref="#CB00592">㲉</g>等也。 <lb ed="X" n="0475a05"/><lb ed="R014" n="0438b11"/>故<persName>佛</persName>答云：始终生灭，聚散起上，念念相续，循环往复， <lb ed="X" n="0475a06"/><lb ed="R014" n="0438b12"/>种种取捨，此是轮迴。未出轮迴而辨圆觉，圆觉亦同 <lb ed="X" n="0475a07"/><lb ed="R014" n="0438b13"/>流转。譬如动目能摇湛水，又如定眼犹迴转火，雲驶 <lb ed="X" n="0475a08"/><lb ed="R014" n="0438b14"/>月运，舟行岸移等。善男子！诸施未息，彼物先住，尙不 <lb ed="X" n="0475a09"/><lb ed="R014" n="0438b15"/>可得，何况轮转生死垢心曾未淸净，观<persName>佛</persName>圆觉而不 <lb ed="X" n="0475a10"/><lb ed="R014" n="0438b16"/>旋复？是故汝等便生三惑云云。<note place="inline">義如下疏。</note>此義正同论中无 <lb ed="X" n="0475a11"/><lb ed="R014" n="0438b17"/>始念续等也。</p><p xml:id="pX09p0475a1106" cb:place="inline">△疏：岸实不移等者。密翻经云：舟行岸移。 <lb ed="X" n="0475a12"/><lb ed="R014" n="0438b18"/>以显心实是<persName>佛</persName>，但迷似众生。岸实是停，但舟行似转。 <lb ed="X" n="0475a13"/><lb ed="R014" n="0439a01"/>故云骛骤。骛者，驰也。骤者，马疾行也。驰骤皆是急走 <lb ed="X" n="0475a14"/><lb ed="R014" n="0439a02"/>之相。即此喩相，答意<anchor xml:id="nkr_note_add_0475a1401" n="0475a1401"/><anchor xml:id="beg0475a1401" n="0475a1401"/>已<anchor xml:id="end0475a1401"/>明，况有空花金矿之喩。</p><p xml:id="pX09p0475a1419" cb:place="inline">△疏： <lb ed="X" n="0475a15"/><lb ed="R014" n="0439a03"/>顿除妄宰，空不生花者，经云：譬如幻翳，妄见空花。幻 <lb ed="X" n="0475a16"/><lb ed="R014" n="0439a04"/>翳若除，不可说言：此翳<anchor xml:id="nkr_note_add_0475a1601" n="0475a1601"/><anchor xml:id="beg0475a1601" n="0475a1601"/>已<anchor xml:id="end0475a1601"/>灭，何时更起诸翳？何以故？ <lb ed="X" n="0475a17"/><lb ed="R014" n="0439a05"/>翳、华二法，非相待故。且如空花，灭于空时，不可说言： <lb ed="X" n="0475a18"/><lb ed="R014" n="0439a06"/>何时更起？何以故？空本无花，非起灭故。此喩喩顿悟 <lb ed="X" n="0475a19"/><lb ed="R014" n="0439a07"/>心体是<persName>佛</persName>，即觉本无念虑。故序合意云：顿除妄宰也。 <lb ed="X" n="0475a20"/><lb ed="R014" n="0439a08"/>言顿除者，达之本无。</p><p xml:id="pX09p0475a2009" cb:place="inline">△疏：渐竭等者。此喩即渐修也。 <lb ed="X" n="0475a21"/><lb ed="R014" n="0439a09"/>经云：善男子！如消矿，金非消有。既<anchor xml:id="nkr_note_add_0475a2101" n="0475a2101"/><anchor xml:id="beg0475a2101" n="0475a2101"/>已<anchor xml:id="end0475a2101"/>成金，不重为矿。 <lb ed="X" n="0475a22"/><lb ed="R014" n="0439a10"/>经无穷时，金性不壞。偈云金非消故有等。然竭爱源 <lb ed="X" n="0475a23"/><lb ed="R014" n="0439a11"/>之文，是弥勒章中断轮迴根本是也。此但说道理之 <lb ed="X" n="0475a24"/><lb ed="R014" n="0439a12"/>喩，其除断之法，即是<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475002" n="0475002"/>彼文。故略前後而叙之也。文云： <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0475b" n="0475b"/> <lb ed="X" n="0475b01"/><lb ed="R014" n="0439a13"/>一切众生从无始际，由有种种恩爱、贪欲，故有轮迴。 <lb ed="X" n="0475b02"/><lb ed="R014" n="0439a14"/>乃至欲脱生死，免诸轮迴，先断贪欲及除爱、渴等。又 <lb ed="X" n="0475b03"/><lb ed="R014" n="0439a15"/>云：若诸众生于大圆觉起增上心，当发大愿，依愿修 <lb ed="X" n="0475b04"/><lb ed="R014" n="0439a16"/>行，渐断诸障等。</p> <lb ed="X" n="0475b05"/><lb ed="R014" n="0439a17"/><p xml:id="pX09p0475b0501">疏理绝修、证等者，三、略辨地位也。文二：一、依位渐证。 <lb ed="X" n="0475b06"/><lb ed="R014" n="0439a18"/>此初句者，经云：圆觉自性，非性性有，循诸性起，无取 <lb ed="X" n="0475b07"/><lb ed="R014" n="0439b01"/>无证。于实相中实无菩萨及诸众生。何以故？菩萨、众 <lb ed="X" n="0475b08"/><lb ed="R014" n="0439b02"/>生皆是幻化，幻化灭故，无取证者。譬如眼根，不自见 <lb ed="X" n="0475b09"/><lb ed="R014" n="0439b03"/>眼，性自平等，无平等者。</p><p xml:id="pX09p0475b0910" cb:place="inline">△智似阶差者。众生迷倒，未 <lb ed="X" n="0475b10"/><lb ed="R014" n="0439b04"/>能除灭一切幻化，于灭未灭妄功用中，便显差别。</p><p xml:id="pX09p0475b1020" cb:place="inline">△ <lb ed="X" n="0475b11"/><lb ed="R014" n="0439b05"/>觉前前非，名後後位者。文云：若遇善友，教令开悟净 <lb ed="X" n="0475b12"/><lb ed="R014" n="0439b06"/>圆觉性，劳虑永断，得法界净。即彼净解为自障碍，故 <lb ed="X" n="0475b13"/><lb ed="R014" n="0439b07"/>于圆觉而不自在。<note place="inline">十信位也。</note>见解为碍，难断解碍。由位见 <lb ed="X" n="0475b14"/><lb ed="R014" n="0439b08"/>觉，觉碍而不自在。<note place="inline">贤位。</note>有照有觉，俱名障碍。是故菩萨 <lb ed="X" n="0475b15"/><lb ed="R014" n="0439b09"/>常觉不住，照与照者同时寂灭。如自断头，以碍灭碍， <lb ed="X" n="0475b16"/><lb ed="R014" n="0439b10"/>碍<anchor xml:id="nkr_note_add_0475b1601" n="0475b1601"/><anchor xml:id="beg0475b1601" n="0475b1601"/>已<anchor xml:id="end0475b1601"/>断灭，无灭碍者。<note place="inline">圣位。</note>一切障碍，即究竟觉。得念失 <lb ed="X" n="0475b17"/><lb ed="R014" n="0439b11"/>念，无非解脱。成破涅槃，慧愚般若。乃至法界海慧，照 <lb ed="X" n="0475b18"/><lb ed="R014" n="0439b12"/>了诸相，犹如虚空。<note place="inline">果位。</note></p><p xml:id="pX09p0475b1810" cb:place="inline">△疏况妄忘起灭下，二、忘心顿 <lb ed="X" n="0475b19"/><lb ed="R014" n="0439b13"/>证。经云：但诸菩萨及末世众生，居一切时，不起妄念； <lb ed="X" n="0475b20"/><lb ed="R014" n="0439b14"/>于诸妄心，亦不息灭；住妄想境，不加了知；于无了知， <lb ed="X" n="0475b21"/><lb ed="R014" n="0439b15"/>不辨真实相。闻此法门，信解，受持，不生惊畏，是则名 <lb ed="X" n="0475b22"/><lb ed="R014" n="0439b16"/>为随顺觉性。<note place="inline">不局地位，故不标人。</note></p><p xml:id="pX09p0475b2214" cb:place="inline">△德等圆明者，同<persName>佛</persName>也。<note place="inline">菩萨圆，二 <lb ed="X" n="0475b23"/><lb ed="R014" n="0439b17"/>乘明，众生否，幷俱也。</note>连次经云：当知<anchor xml:id="nkr_note_add_0475b2301" n="0475b2301"/><anchor xml:id="beg0475b2301" n="0475b2301"/>已<anchor xml:id="end0475b2301"/>曾供养百千万亿？河沙 <lb ed="X" n="0475b24"/><lb ed="R014" n="0439b18"/>诸<persName>佛</persName>菩萨，<persName>佛</persName>说是人名为成就一切种智。<note place="inline">果智圆明。</note></p> <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0475c" n="0475c"/> <lb ed="X" n="0475c01"/><lb ed="R014" n="0440a01"/><p xml:id="pX09p0475c0101">疏然出厩良驹，<anchor xml:id="nkr_note_add_0475c0101" n="0475c0101"/><anchor xml:id="beg0475c0101" n="0475c0101"/>已<anchor xml:id="end0475c0101"/>摇鞭影下，二、别明观行中根修证 <lb ed="X" n="0475c02"/><lb ed="R014" n="0440a02"/>也。文二：初四句结前上根，生後中下。文意谓前上根 <lb ed="X" n="0475c03"/><lb ed="R014" n="0440a03"/>人闻前法门，便具修万行，直<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475003" n="0475003"/>起无上菩提，如快马见 <lb ed="X" n="0475c04"/><lb ed="R014" n="0440a04"/>鞭影即行，不劳打著。此喩是中论所说。论云：为问道 <lb ed="X" n="0475c05"/><lb ed="R014" n="0440a05"/>人说四句，如快马见鞭影，即入正路；若闻四句，心生 <lb ed="X" n="0475c06"/><lb ed="R014" n="0440a06"/>取著。皆是戏论，岂第一義谛耶？释曰：今迴取喩，不取 <lb ed="X" n="0475c07"/><lb ed="R014" n="0440a07"/>四句之言。天台止观及法花玄疏中亦用之，以况擧 <lb ed="X" n="0475c08"/><lb ed="R014" n="0440a08"/>一隅而示之，可以三隅反也。又亦義取涅槃中喩。涅 <lb ed="X" n="0475c09"/><lb ed="R014" n="0440a09"/>槃十八云：如御马者，凡有四种：一、触毛，<note place="inline">二、皮，三、肉，四、骨也。</note>随 <lb ed="X" n="0475c10"/><lb ed="R014" n="0440a10"/>其所触，称御者意。<persName>如来</persName>亦尔，以四种法调伏众生，为 <lb ed="X" n="0475c11"/><lb ed="R014" n="0440a11"/>说生，令受<persName>佛</persName>语，如<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475004" n="0475004"/>单其毛，随御者意。<note place="inline">除老、病、死，配皮、肉、骨，文皆例此。</note>御 <lb ed="X" n="0475c12"/><lb ed="R014" n="0440a12"/>者调马，无有决定；<persName>佛</persName>调众生，必定不虚。故号调御丈 <lb ed="X" n="0475c13"/><lb ed="R014" n="0440a13"/>夫。良驹者，古来皆皆良马，此君子</p><p xml:id="pX09p0475c1314" cb:place="inline">△疏<anchor xml:id="nkr_note_orig_0475005" n="0475005"/>埋尘大宝，须 <lb ed="X" n="0475c14"/><lb ed="R014" n="0440a14"/>设治方者。论中说信成就、发直心等三心<anchor xml:id="nkr_note_add_0475c1401" n="0475c1401"/><anchor xml:id="beg0475c1401" n="0475c1401"/>已<anchor xml:id="end0475c1401"/>。问曰：上 <lb ed="X" n="0475c15"/><lb ed="R014" n="0440a15"/>说法界一相，<persName>佛</persName>体无二。何故不唯念真如，复假求学 <lb ed="X" n="0475c16"/><lb ed="R014" n="0440a16"/>诸善之行？答曰：譬如大摩尼宝，体性明净，而有矿秽 <lb ed="X" n="0475c17"/><lb ed="R014" n="0440a17"/>之垢。若人唯念实性，不以方便种种磨治，终无得净。 <lb ed="X" n="0475c18"/><lb ed="R014" n="0440a18"/>如是众生真如之法，体性空净，而有无量烦恼垢染。 <lb ed="X" n="0475c19"/><lb ed="R014" n="0440b01"/>若人唯念真如，不以种种熏修，亦无得净。以垢无量 <lb ed="X" n="0475c20"/><lb ed="R014" n="0440b02"/>遍一切法，故修一切善行以为对治。若人修行一切 <lb ed="X" n="0475c21"/><lb ed="R014" n="0440b03"/>善法，自然归顺真如法故。<note place="inline">以善法外违妄染，内顺真如故。</note></p> <lb ed="X" n="0475c22"/><lb ed="R014" n="0440b04"/><p xml:id="pX09p0475c2201">疏故三、观澄明下，二、正叙中根法门也。澄即止也，门 <lb ed="X" n="0475c23"/><lb ed="R014" n="0440b05"/>即观也。威德问云：如大城四门，随方各入云云。愿说 <lb ed="X" n="0475c24"/><lb ed="R014" n="0440b06"/>一切方便幷修行人，总有幾种？<persName>佛</persName>答：无上妙觉遍诸 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0476a" n="0476a"/> <lb ed="X" n="0476a01"/><lb ed="R014" n="0440b07"/>十方，于诸修行实无有二；方便随顺，其数无量；圆摄 <lb ed="X" n="0476a02"/><lb ed="R014" n="0440b08"/>所归，循性差别。当有三种：</p><p xml:id="pX09p0476a0211" cb:place="inline">△疏真、假俱入者，真谓泯相 <lb ed="X" n="0476a03"/><lb ed="R014" n="0440b09"/>澄神观，假谓起幻消尘观，俱谓非真非假，亦有亦假， <lb ed="X" n="0476a04"/><lb ed="R014" n="0440b10"/>即绝待灵心观。初观经云若诸菩萨悟净圆觉，以净觉 <lb ed="X" n="0476a05"/><lb ed="R014" n="0440b11"/>心<note place="inline">下一一準此三句</note>取静为行，由澄诸念，觉识烦动，静慧发 <lb ed="X" n="0476a06"/><lb ed="R014" n="0440b12"/>生等。次观经云知觉心性及与根、尘，皆因幻化，即起 <lb ed="X" n="0476a07"/><lb ed="R014" n="0440b13"/>诸幻，以除幻者等。俱者，不取幻、化及诸静相，了知身、 <lb ed="X" n="0476a08"/><lb ed="R014" n="0440b14"/>心皆为罣碍，无知觉明，不依诸碍，永得超过碍、无碍 <lb ed="X" n="0476a09"/><lb ed="R014" n="0440b15"/>境等。讲者有力，即捡经文及疏，略开显之。</p><p xml:id="pX09p0476a0917" cb:place="inline">△疏：诸轮。 <lb ed="X" n="0476a10"/><lb ed="R014" n="0440b16"/><note place="inline">二十五</note>绮、互、单、复、圆修者，初三单，後一圆。中间复者，三 <lb ed="X" n="0476a11"/><lb ed="R014" n="0440b17"/>观互擧为首，各成七观，为二十一。<note place="inline">各四节：初二，两两共合；次二，三行次 <lb ed="X" n="0476a12"/><lb ed="R014" n="0440b18"/>第；次一，先一後齐；後後二，先齐後一也。</note>圆修经文云：若诸菩萨以圆觉慧 <lb ed="X" n="0476a13"/><lb ed="R014" n="0441a01"/>圆合一切，于诸性相无離觉性。</p><p xml:id="pX09p0476a1313" cb:place="inline">△疏四相潜神，非觉 <lb ed="X" n="0476a14"/><lb ed="R014" n="0441a02"/>违拒者。净业问云：若此觉心本净，因何染汚，使众生 <lb ed="X" n="0476a15"/><lb ed="R014" n="0441a03"/>不入？<persName>佛</persName>言：众生从无始来，妄想执著我、人、众生、寿命， <lb ed="X" n="0476a16"/><lb ed="R014" n="0441a04"/>认四顚倒为实我体。<note place="inline">然此四相，难名同诸教。而行相深密，罗汉不测。约修证时，迷能、 <lb ed="X" n="0476a17"/><lb ed="R014" n="0441a05"/>所故也。</note>由此不能入淸净觉，非觉违拒。诸能入者，有诸 <lb ed="X" n="0476a18"/><lb ed="R014" n="0441a06"/>能入，非觉入故。动息念皆迷，如人不自断命。众生生 <lb ed="X" n="0476a19"/><lb ed="R014" n="0441a07"/>无慧目，故不了四相。多劫苦修，不成圣果。乃至赞、喜、 <lb ed="X" n="0476a20"/><lb ed="R014" n="0441a08"/>谤、嗔，则知我相。坚固执持，潜伏藏识，遊戏诸根，曾不 <lb ed="X" n="0476a21"/><lb ed="R014" n="0441a09"/>间断。</p><p xml:id="pX09p0476a2103" cb:place="inline">△疏：四、病出体者，普觉问：求何等人？修何法？行 <lb ed="X" n="0476a22"/><lb ed="R014" n="0441a10"/>何行？去何病？<persName>佛</persName>答：当求一切正知见人，心不住相，不 <lb ed="X" n="0476a23"/><lb ed="R014" n="0441a11"/>著二乘。四病者：一、作病，我于本心作种种行云云，非 <lb ed="X" n="0476a24"/><lb ed="R014" n="0441a12"/>作得故；二、任病，不断生死，不求涅槃，生死无起灭念， <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0476b" n="0476b"/> <lb ed="X" n="0476b01"/><lb ed="R014" n="0441a13"/>任彼一切；三、止病，我今自心永息诸念，得一切性，寂 <lb ed="X" n="0476b02"/><lb ed="R014" n="0441a14"/>然平等；四、灭病，我今永灭一切烦恼，身心毕竟空无 <lb ed="X" n="0476b03"/><lb ed="R014" n="0441a15"/>所有，何况根尘虚妄境界，一切永寂！</p><p xml:id="pX09p0476b0315" cb:place="inline">△疏：心花发明 <lb ed="X" n="0476b04"/><lb ed="R014" n="0441a16"/>者。若善男子于彼善友不起恶念，即能究竟成就正 <lb ed="X" n="0476b05"/><lb ed="R014" n="0441a17"/>觉。心花严发明，照十方刹。</p> <lb ed="X" n="0476b06"/><lb ed="R014" n="0441a18"/><p xml:id="pX09p0476b0601">疏复令长、中下，期下，大文三道场加行也。若<persName>佛</persName>灭後， <lb ed="X" n="0476b07"/><lb ed="R014" n="0441b01"/>信圆觉心欲修行者，若在伽蓝安处徒众，有缘事故， <lb ed="X" n="0476b08"/><lb ed="R014" n="0441b02"/>随分思察，如我<anchor xml:id="nkr_note_add_0476b0801" n="0476b0801"/><anchor xml:id="beg0476b0801" n="0476b0801"/>已<anchor xml:id="end0476b0801"/>说。若无他事因缘，即建道场，当立 <lb ed="X" n="0476b09"/><lb ed="R014" n="0441b03"/>期限<note place="inline">长百二十，中百，下八十</note>，安置净居。</p><p xml:id="pX09p0476b0916" cb:place="inline">△疏：剋念、摄念而加行 <lb ed="X" n="0476b10"/><lb ed="R014" n="0441b04"/>者，谓施设形像云云。悬诸幡华，经三七日，稽首十方 <lb ed="X" n="0476b11"/><lb ed="R014" n="0441b05"/><persName>佛</persName>名，求哀忏悔，遇善境界，得心轻安。<note place="inline">此上皆剋念也。</note>过三七 <lb ed="X" n="0476b12"/><lb ed="R014" n="0441b06"/>日，一向摄念，乃至非彼所闻一切境界，终不可取。<note place="inline">此上 <lb ed="X" n="0476b13"/><lb ed="R014" n="0441b07"/>皆摄念。</note></p><p xml:id="pX09p0476b1304" cb:place="inline">△疏：别、遍、互习者，谓别习、遍习、互习也。别习者， <lb ed="X" n="0476b14"/><lb ed="R014" n="0441b08"/>若修奢摩他，先取至静，不起思念，静极便觉。如是初 <lb ed="X" n="0476b15"/><lb ed="R014" n="0441b09"/>静，从一身至一界等。觉、遍亦尔。若修三摩钵提，先忆 <lb ed="X" n="0476b16"/><lb ed="R014" n="0441b10"/>想十方<persName>如来</persName>、菩萨，依种种门，渐次修行等。若修禅那， <lb ed="X" n="0476b17"/><lb ed="R014" n="0441b11"/>先取数门，心中了知生、住、灭念，分齐头数。如是周遍 <lb ed="X" n="0476b18"/><lb ed="R014" n="0441b12"/>四威仪中，分别念数，无不了知等。渐次增进，乃至百 <lb ed="X" n="0476b19"/><lb ed="R014" n="0441b13"/>千世界一滴雨，如目睹受用物。是名三观初首方便。</p> <lb ed="X" n="0476b20"/><lb ed="R014" n="0441b14"/><p xml:id="pX09p0476b2001">△疏：遍习者。若诸众生遍修三观，勤行精进，即名如 <lb ed="X" n="0476b21"/><lb ed="R014" n="0441b15"/>来出现于世。</p><p xml:id="pX09p0476b2106" cb:place="inline">△疏：互习者，若末世钝根，不得成就。由 <lb ed="X" n="0476b22"/><lb ed="R014" n="0441b16"/>昔业障，当勤忏悔。先断憎、爱、嫉妒、谄曲，求勝上心三 <lb ed="X" n="0476b23"/><lb ed="R014" n="0441b17"/>种净观，随学一事。此观不得，复习彼观。心不放捨，渐 <lb ed="X" n="0476b24"/><lb ed="R014" n="0441b18"/>次求证。诸障若消灭，<persName>佛</persName>境便现前。</p><p xml:id="pX09p0476b2414" cb:place="inline">△疏：业障、惑障而 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0476c" n="0476c"/> <lb ed="X" n="0476c01"/><lb ed="R014" n="0442a01"/>消亡者，文在互习中也，可指配之。</p><p xml:id="pX09p0476c0114" cb:place="inline">△疏成就慧至现 <lb ed="X" n="0476c02"/><lb ed="R014" n="0442a02"/>前者。成就慧身是花严之文，与此義同，故用之也。谓 <lb ed="X" n="0476c03"/><lb ed="R014" n="0442a03"/>一切法即心自性，全体是慧，故云身也。一切即心自 <lb ed="X" n="0476c04"/><lb ed="R014" n="0442a04"/>性是静极，全慧即觉遍。静极、觉遍是别习奢摩他之 <lb ed="X" n="0476c05"/><lb ed="R014" n="0442a05"/>文，如上所引。百千世界是别习禅那之文，亦如上引。 <lb ed="X" n="0476c06"/><lb ed="R014" n="0442a06"/><persName>佛</persName>境现前即彼偈文，亦如上引。</p> <lb ed="X" n="0476c07"/><lb ed="R014" n="0442a07"/><p xml:id="pX09p0476c0701">疏是以闻五种名下，第三、叙流通分也。五名者，文云： <lb ed="X" n="0476c08"/><lb ed="R014" n="0442a08"/>是经名大方廣圆觉陀罗尼，亦名修多罗了義，亦名 <lb ed="X" n="0476c09"/><lb ed="R014" n="0442a09"/>秘密王三昧，亦名<persName>如来</persName>决定境界，亦名<persName>如来</persName>藏自性 <lb ed="X" n="0476c10"/><lb ed="R014" n="0442a10"/>差别。汝当奉持！</p><p xml:id="pX09p0476c1007" cb:place="inline">△疏<anchor xml:id="nkr_note_add_0476c1001" n="0476c1001"/><anchor xml:id="beg0476c1001" n="0476c1001"/>超刹宝<anchor xml:id="end0476c1001"/>施福者。文云：假使有人 <lb ed="X" n="0476c11"/><lb ed="R014" n="0442a11"/>纯以七宝积满三千大千世界以用佈施，不如有人 <lb ed="X" n="0476c12"/><lb ed="R014" n="0442a12"/>闻此经名及一句義。</p><p xml:id="pX09p0476c1209" cb:place="inline">△疏说半偈義，勝？河沙小乘者。 <lb ed="X" n="0476c13"/><lb ed="R014" n="0442a13"/>文云：假使有人教百恒？河沙众生得阿罗汉果，不如 <lb ed="X" n="0476c14"/><lb ed="R014" n="0442a14"/>有人宣说此经，分别半偈。上来第二、正叙竟。</p> <lb ed="X" n="0476c15"/><lb ed="R014" n="0442a15"/><p xml:id="pX09p0476c1501">疏实由下，大文第三、结勝也。无法不持者，意说总持 <lb ed="X" n="0476c16"/><lb ed="R014" n="0442a16"/>一切法也。经云有大陀罗尼门，陀罗尼是梵语，此云 <lb ed="X" n="0476c17"/><lb ed="R014" n="0442a17"/>总持故也。无機不被者，即上所叙上、中、下根，皆令证 <lb ed="X" n="0476c18"/><lb ed="R014" n="0442a18"/>入。</p> <lb ed="X" n="0476c19"/><lb ed="R014" n="0442b01"/><p xml:id="pX09p0476c1901">疏噫巴歌下，第三、叙疏也。文五：一、标意，二、述缘，三、释 <lb ed="X" n="0476c20"/><lb ed="R014" n="0442b02"/>意，四、正制，五、明宗。初中噫者，陆韵云：恨声也。<name role="" type="person">孔安国</name> <lb ed="X" n="0476c21"/><lb ed="R014" n="0442b03"/>云：心不平声也。论语？子张篇云：子游曰：子夏之门人 <lb ed="X" n="0476c22"/><lb ed="R014" n="0442b04"/>小子，当洒扫、应对、进退则可矣，抑末也。本之则无，如 <lb ed="X" n="0476c23"/><lb ed="R014" n="0442b05"/>之何？子夏闻之曰：噫！<note place="inline">孔曰：噫！心不平之声。</note>言游过矣。君子之道， <lb ed="X" n="0476c24"/><lb ed="R014" n="0442b06"/>孰先传焉？孰後倦焉？譬诸草木，区以别矣。君子之道， <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0477a" n="0477a"/> <lb ed="X" n="0477a01"/><lb ed="R014" n="0442b07"/>焉可诬也？巴歌，则巴峡歌也。如唱竹枝之类，随发一 <lb ed="X" n="0477a02"/><lb ed="R014" n="0442b08"/>声，无有不解齐和之者。今以之况浅近权小之教，擧 <lb ed="X" n="0477a03"/><lb ed="R014" n="0442b09"/>之闻之，易信易顺。似量者，因明论本偈云：现量与比 <lb ed="X" n="0477a04"/><lb ed="R014" n="0442b10"/>量及似唯自悟能立与能破及似唯悟他。此中有真 <lb ed="X" n="0477a05"/><lb ed="R014" n="0442b11"/>现量、真比量、似现量<note place="inline">非证似证</note>、似比量<note place="inline">非義似義</note>。破、立、真、似且 <lb ed="X" n="0477a06"/><lb ed="R014" n="0442b12"/>然。今意云：去圣时遥，源流益别，国土隔远，教理浇讹。 <lb ed="X" n="0477a07"/><lb ed="R014" n="0442b13"/>或论，或经，或疏，或钞，或禅，或讲，失圣意者千万，得意 <lb ed="X" n="0477a08"/><lb ed="R014" n="0442b14"/>者一二。习俗生常，滥似于真，无由辨得。谓开禅者，不 <lb ed="X" n="0477a09"/><lb ed="R014" n="0442b15"/>亲自契悟心源，都无禅观之力，但积集他要妙之语， <lb ed="X" n="0477a10"/><lb ed="R014" n="0442b16"/>记持而说，此非真现量似现量也。讲说者，不亲自于心 <lb ed="X" n="0477a11"/><lb ed="R014" n="0442b17"/>识中推斥比度，勘会性相法喩及<persName>佛</persName>本意，但随一家 <lb ed="X" n="0477a12"/><lb ed="R014" n="0442b18"/>本领，即依文熟记，而宣扬于人，是名非真比量似比 <lb ed="X" n="0477a13"/><lb ed="R014" n="0443a01"/>量也。腾于猿心者，凡夫之人，贪著其事，多是意在文 <lb ed="X" n="0477a14"/><lb ed="R014" n="0443a02"/>字语言，以为立身事业，少有照理照心，以求出離，被 <lb ed="X" n="0477a15"/><lb ed="R014" n="0443a03"/>名相腾掷，如猿猴之心意故也。雪曲者，即阳春白雪 <lb ed="X" n="0477a16"/><lb ed="R014" n="0443a04"/>歌曲，调高难和，设有一人发声者，千万人中难得应 <lb ed="X" n="0477a17"/><lb ed="R014" n="0443a05"/>和。应和者，或三二一，故云稀也。今了義之宗，虽有其 <lb ed="X" n="0477a18"/><lb ed="R014" n="0443a06"/>教，在经藏之中，章疏之家，多不弘演，即智度、法界、起 <lb ed="X" n="0477a19"/><lb ed="R014" n="0443a07"/>信、宝性、<persName>佛</persName>性、思益、菩提、资粮、十地等论，金刚三昧、勝 <lb ed="X" n="0477a20"/><lb ed="R014" n="0443a08"/>鬘、<persName>如来</persName>藏、密严法句、不增不减、庵提之类，数十部经， <lb ed="X" n="0477a21"/><lb ed="R014" n="0443a09"/>及诸大部经中，了義之句，亦无数也。皆是人少弘之， <lb ed="X" n="0477a22"/><lb ed="R014" n="0443a10"/>故義理隐匿，空有卷轴在经藏中。</p> <lb ed="X" n="0477a23"/><lb ed="R014" n="0443a11"/><p xml:id="pX09p0477a2301">疏宗密髫专鲁诰下，二，述造疏因缘也。文五：一、双迷 <lb ed="X" n="0477a24"/><lb ed="R014" n="0443a12"/>道德，二、顿悟教理，三、双结迷悟，四、渐修行解，五、宗师 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0477b" n="0477b"/> <lb ed="X" n="0477b01"/><lb ed="R014" n="0443a13"/>忍可。今初也。髫者，陆韵云：小儿发也。髫龀之年，谓十 <lb ed="X" n="0477b02"/><lb ed="R014" n="0443a14"/>岁之间矣。鲁诰即儒教也。教主姓孔，名丘，字仲尼，鲁 <lb ed="X" n="0477b03"/><lb ed="R014" n="0443a15"/>国人也。为鲁大夫，故云夫子。今目其国，故云鲁也。诰 <lb ed="X" n="0477b04"/><lb ed="R014" n="0443a16"/>即典诰，故尙书有大诰、康诰、酒诰、洛诰、仲虺之诰、梓 <lb ed="X" n="0477b05"/><lb ed="R014" n="0443a17"/>材之诰等篇名矣。</p><p xml:id="pX09p0477b0508" cb:place="inline">△疏：冠讨竺坟者，冠谓束发戴冠， <lb ed="X" n="0477b06"/><lb ed="R014" n="0443a18"/>即年二十当冠带之岁也。谓古人准礼，皆二十冠带， <lb ed="X" n="0477b07"/><lb ed="R014" n="0443b01"/>三十婚娶，四十而仕，故呼年二十为弱冠之年。竺坟 <lb ed="X" n="0477b08"/><lb ed="R014" n="0443b02"/>者，即释教也。竺谓天竺国，坟亦典籍，谓三皇五帝之 <lb ed="X" n="0477b09"/><lb ed="R014" n="0443b03"/>书，谓之坟典，说大道常道也。今用此方之语，以目<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0477b10"/><lb ed="R014" n="0443b04"/>教中经论也。言髫冠者，初习之间岁数，非的指十岁 <lb ed="X" n="0477b11"/><lb ed="R014" n="0443b05"/>及二十岁也。实而言之，即七岁乃至十六七为儒学， <lb ed="X" n="0477b12"/><lb ed="R014" n="0443b06"/>十八九、二十一二之间，素服莊居，听习经论，二十三 <lb ed="X" n="0477b13"/><lb ed="R014" n="0443b07"/>又却全功专于儒学，乃至二十五岁过禅门方出家 <lb ed="X" n="0477b14"/><lb ed="R014" n="0443b08"/>矣。</p><p xml:id="pX09p0477b1402" cb:place="inline">△疏：俱溺筌罤，唯味糟粕者，意言俱专，文言不得 <lb ed="X" n="0477b15"/><lb ed="R014" n="0443b09"/>其意。且儒教宗意在道德仁義、礼乐智信，不在于驰 <lb ed="X" n="0477b16"/><lb ed="R014" n="0443b10"/>骋名利。所令扬名後代者，以道德孝義为名，不以官 <lb ed="X" n="0477b17"/><lb ed="R014" n="0443b11"/>荣才艺为名。释教宗意通达自心，修习定慧，具于悲 <lb ed="X" n="0477b18"/><lb ed="R014" n="0443b12"/>智，不在立身事业。当时难习之而迷之，故云尔也。筌 <lb ed="X" n="0477b19"/><lb ed="R014" n="0443b13"/>者，南人捕鱼之器。蹄者，兔迹，或作<g ref="#CB04590">罤</g>字，即网兔之器 <lb ed="X" n="0477b20"/><lb ed="R014" n="0443b14"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0477001" n="0477001"/>置之类也。周易略例云：言生于象<note place="inline">言从象生也</note>，故可寻言 <lb ed="X" n="0477b21"/><lb ed="R014" n="0443b15"/>以观象。象生于意<note place="inline">象从意生</note>，故可寻象以观意。意以象尽， <lb ed="X" n="0477b22"/><lb ed="R014" n="0443b16"/>象以言著。故得象忘言，得意忘象。犹蹄者所以在兔， <lb ed="X" n="0477b23"/><lb ed="R014" n="0443b17"/>得兔而忘蹄。筌者所以在鱼，得鱼而忘筌。然则言者， <lb ed="X" n="0477b24"/><lb ed="R014" n="0443b18"/>象之蹄也。象者，意之筌也。存言者非得象，存象者非 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0477c" n="0477c"/> <lb ed="X" n="0477c01"/><lb ed="R014" n="0444a01"/>得意。象生于意而存象焉，则所存者乃非其象也。言 <lb ed="X" n="0477c02"/><lb ed="R014" n="0444a02"/>生于象而存言焉，则所存者乃非其言也。解曰：以蹄 <lb ed="X" n="0477c03"/><lb ed="R014" n="0444a03"/>喩言，以筌喩象。筌入水不可见，蹄在陆而可观。详之 <lb ed="X" n="0477c04"/><lb ed="R014" n="0444a04"/>可知矣。又象通能所，兔筌二事总喩于象。望能望所， <lb ed="X" n="0477c05"/><lb ed="R014" n="0444a05"/>其義异故。又云：然则忘象者乃得意也，忘言者乃得 <lb ed="X" n="0477c06"/><lb ed="R014" n="0444a06"/>象也。得意在忘象，得象在忘言。故立象以尽意，而象 <lb ed="X" n="0477c07"/><lb ed="R014" n="0444a07"/>可忘也。彼次此更有马牛等象，亦要可以穷此一门 <lb ed="X" n="0477c08"/><lb ed="R014" n="0444a08"/>深義，具引在别卷。</p><p xml:id="pX09p0477c0808" cb:place="inline">△疏：唯味糟粕者，酒糟麻粕也。莊 <lb ed="X" n="0477c09"/><lb ed="R014" n="0444a09"/>子外篇云：世之所贵道者，书也。书不过语，语有贵也。 <lb ed="X" n="0477c10"/><lb ed="R014" n="0444a10"/>语之所贵者，意也，意有所随。意之所随者，不可以言 <lb ed="X" n="0477c11"/><lb ed="R014" n="0444a11"/>传也，而世人因贵言传书。世虽贵之哉，犹不足贵也， <lb ed="X" n="0477c12"/><lb ed="R014" n="0444a12"/>为其贵非其贵也<note place="inline">所贵恒在意言之表</note>。故视而可见者，形与色 <lb ed="X" n="0477c13"/><lb ed="R014" n="0444a13"/>也；听而可闻者，名与声也。悲夫，世人以形色名声为 <lb ed="X" n="0477c14"/><lb ed="R014" n="0444a14"/>足以得彼之情！夫形色名声果不足以得彼之情<note place="inline">得彼 <lb ed="X" n="0477c15"/><lb ed="R014" n="0444a15"/>情，唯忘言遗书</note>，则知者不言，言者不知，而世岂识之哉<note place="inline">此绝学去 <lb ed="X" n="0477c16"/><lb ed="R014" n="0444a16"/>尙之意也</note>！桓公读书于堂上，轮扁斫轮于堂下，释槌凿而 <lb ed="X" n="0477c17"/><lb ed="R014" n="0444a17"/>上，问桓公曰：敢问公之所读<anchor xml:id="nkr_note_orig_0477002" n="0477002"/>者，何言耶？公曰：圣人之 <lb ed="X" n="0477c18"/><lb ed="R014" n="0444a18"/>言也。曰：圣人在乎？公曰：<anchor xml:id="nkr_note_add_0477c1801" n="0477c1801"/><anchor xml:id="beg0477c1801" n="0477c1801"/>已<anchor xml:id="end0477c1801"/>死矣！然则君之所读者，古 <lb ed="X" n="0477c19"/><lb ed="R014" n="0444b01"/>人之糟粕乎夫！桓公曰：寡人读书，轮人安得议乎！有 <lb ed="X" n="0477c20"/><lb ed="R014" n="0444b02"/>说则可，无说则死。轮扁曰：臣也，以臣之事观之。臣常 <lb ed="X" n="0477c21"/><lb ed="R014" n="0444b03"/>斫轮，徐则甘而不固，疾则苦而不入。不徐不疾，得于 <lb ed="X" n="0477c22"/><lb ed="R014" n="0444b04"/>手而应于心，口不能言，有数存焉于其间。臣不能以 <lb ed="X" n="0477c23"/><lb ed="R014" n="0444b05"/>喩臣之子，臣之子亦不能受之于臣，是以行年七十 <lb ed="X" n="0477c24"/><lb ed="R014" n="0444b06"/>而老斫轮<note place="inline">此言物各有性，教学之无益也</note>。古之人与其不可传也，死 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0478a" n="0478a"/> <lb ed="X" n="0478a01"/><lb ed="R014" n="0444b07"/>矣！然则君之所读者，古人之糟粕<anchor xml:id="nkr_note_add_0478a0101" n="0478a0101"/><anchor xml:id="beg0478a0101" n="0478a0101"/>已<anchor xml:id="end0478a0101"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0478001" n="0478001"/>矣<note place="inline">当古之事<anchor xml:id="nkr_note_add_0478a0102" n="0478a0102"/><anchor xml:id="beg0478a0102" n="0478a0102"/>已<anchor xml:id="end0478a0102"/>灭于古矣，难 <lb ed="X" n="0478a02"/><lb ed="R014" n="0444b08"/>或传之，岂能使古在今哉！古不在今，今事<anchor xml:id="nkr_note_add_0478a0201" n="0478a0201"/><anchor xml:id="beg0478a0201" n="0478a0201"/>已<anchor xml:id="end0478a0201"/>变，故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0478002" n="0478002"/>〔施〕学任性，与时变化，而後<anchor xml:id="nkr_note_orig_0478003" n="0478003"/>〔生〕焉</note>！</p> <lb ed="X" n="0478a03"/><lb ed="R014" n="0444b09"/><p xml:id="pX09p0478a0301">疏：幸于涪上针芥相投下，二、顿悟教理也。涪是东川 <lb ed="X" n="0478a04"/><lb ed="R014" n="0444b10"/>江名山，剑之南巴蜀之水皆名江也。山南梁洋是汉 <lb ed="X" n="0478a05"/><lb ed="R014" n="0444b11"/>江，果阆州嘉陵江，东川涪江，西川导江，且之陀江、锦 <lb ed="X" n="0478a06"/><lb ed="R014" n="0444b12"/>江。遂州在涪江南西岸。宗密家贯果州，因遂州有義 <lb ed="X" n="0478a07"/><lb ed="R014" n="0444b13"/>学院，大阐儒宗，遂投诣进业。经二年後，和尙从西川 <lb ed="X" n="0478a08"/><lb ed="R014" n="0444b14"/>遊化至此州，遂得相遇，问法契心，如针芥相投也。经 <lb ed="X" n="0478a09"/><lb ed="R014" n="0444b15"/>说：<persName>佛</persName>问迦葉：从<name role="" type="person">兜率天</name>𨎊一芥子，于<name role="" type="person">阎浮提</name>竖一针 <lb ed="X" n="0478a10"/><lb ed="R014" n="0444b16"/>锋，使芥子投于针锋，此事难易？迦葉答言：甚为难也。 <lb ed="X" n="0478a11"/><lb ed="R014" n="0444b17"/><persName>佛</persName>言：正因正缘得相値遇，更难于此。</p><p xml:id="pX09p0478a1115" cb:place="inline">△疏禅遇。南宗 <lb ed="X" n="0478a12"/><lb ed="R014" n="0444b18"/>者，和尙所传，是岭南曹溪能和尙宗旨也。</p><p xml:id="pX09p0478a1217" cb:place="inline">△教逢斯 <lb ed="X" n="0478a13"/><lb ed="R014" n="0445a01"/>典者。宗密为沙弥时，于彼州因赴斋请，到府吏任灌 <lb ed="X" n="0478a14"/><lb ed="R014" n="0445a02"/>家。行经之次，把著此圆觉之卷读之，两三纸<anchor xml:id="nkr_note_add_0478a1401" n="0478a1401"/><anchor xml:id="beg0478a1401" n="0478a1401"/>已<anchor xml:id="end0478a1401"/>来，不 <lb ed="X" n="0478a15"/><lb ed="R014" n="0445a03"/>觉身心喜悦，无可比喩。自此耽玩，乃至如今，不知前 <lb ed="X" n="0478a16"/><lb ed="R014" n="0445a04"/>世曾习，不知有何因缘，但觉耽乐，彻于心髓。访寻章 <lb ed="X" n="0478a17"/><lb ed="R014" n="0445a05"/>疏及诸讲说匠伯，数年不倦。前後遇上都<name role="" type="person">报国寺</name>唯 <lb ed="X" n="0478a18"/><lb ed="R014" n="0445a06"/>悫法师疏一卷，先天寺悟实禅师疏两卷，<name role="" type="person">荐福寺</name>坚 <lb ed="X" n="0478a19"/><lb ed="R014" n="0445a07"/>志法师疏四卷，北都藏海寺道诠法师疏三卷，皆反 <lb ed="X" n="0478a20"/><lb ed="R014" n="0445a08"/>复研味，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0478004" n="0478004"/>难互有得失，皆未尽经之宗趣分齐，<anchor xml:id="note_star_4" n="0478004" type="star"/>难逢讲 <lb ed="X" n="0478a21"/><lb ed="R014" n="0445a09"/>者数人，亦无异萤烧妙高矣。<note place="inline">下经之以思惟心测度<persName>如来</persName>圆觉境界，如取萤 <lb ed="X" n="0478a22"/><lb ed="R014" n="0445a10"/>火烧<name role="" type="person">须弥山</name>，终不能著。</note>良由此经具法性、法相、破相三宗经论， <lb ed="X" n="0478a23"/><lb ed="R014" n="0445a11"/>南北顿渐两宗禅门，又分同花严、圆教，具足悟修门 <lb ed="X" n="0478a24"/><lb ed="R014" n="0445a12"/>户，故难得其人也。宗密遂研精覃思，竟无疲厌。後因 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0478b" n="0478b"/> <lb ed="X" n="0478b01"/><lb ed="R014" n="0445a13"/>攻花严大部淸凉廣疏，穷本究末。又遍阅藏经，凡所 <lb ed="X" n="0478b02"/><lb ed="R014" n="0445a14"/>听习咨询，讨论披读，一一对详圆觉，以求旨趣。至元 <lb ed="X" n="0478b03"/><lb ed="R014" n="0445a15"/>和十一年正月中，方在<name role="" type="person">终南山</name>智炬寺，出科文科之， <lb ed="X" n="0478b04"/><lb ed="R014" n="0445a16"/>以为纲领。因转藏经，兼对诸疏，搜採其義，抄略相当， <lb ed="X" n="0478b05"/><lb ed="R014" n="0445a17"/>纂为两卷。後却入京都，每私捡之，以详经文，亦未敢 <lb ed="X" n="0478b06"/><lb ed="R014" n="0445a18"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0478005" n="0478005"/>条流纶緖。因为同志同徒，详量数遍，渐觉通彻，不见 <lb ed="X" n="0478b07"/><lb ed="R014" n="0445b01"/>疑滞之处。後自觉化缘劳虑，至长庆元年正月，又退 <lb ed="X" n="0478b08"/><lb ed="R014" n="0445b02"/>在南山<name role="" type="person">草堂寺</name>，绝迹息缘，养神炼智。至二年春，遂取 <lb ed="X" n="0478b09"/><lb ed="R014" n="0445b03"/>先所制科文，及两卷纂要，兼集数十部经论，数部诸 <lb ed="X" n="0478b10"/><lb ed="R014" n="0445b04"/>家章疏，课虚扣寂，率愚为疏。至三年夏终，方遂终毕。 <lb ed="X" n="0478b11"/><lb ed="R014" n="0445b05"/>馀如下说。</p><p xml:id="pX09p0478b1105" cb:place="inline">△疏：一、言之下，心地开通者，目所悟心犹 <lb ed="X" n="0478b12"/><lb ed="R014" n="0445b06"/>如地也。故古来皆目七祖禅印为心地法门。见道证 <lb ed="X" n="0478b13"/><lb ed="R014" n="0445b07"/>真<anchor xml:id="nkr_note_add_0478b1301" n="0478b1301"/><anchor xml:id="beg0478b1301" n="0478b1301"/>已<anchor xml:id="end0478b1301"/>去，名十地者，義亦同此。菩萨本业经云：地名为 <lb ed="X" n="0478b14"/><lb ed="R014" n="0445b08"/>持，持百万僧祇功德；亦名生成，生成一切因果。十地 <lb ed="X" n="0478b15"/><lb ed="R014" n="0445b09"/>论云：生成<persName>佛</persName>智住持故。</p><p xml:id="pX09p0478b1510" cb:place="inline">△一轴之中，義天朗曜者，于 <lb ed="X" n="0478b16"/><lb ed="R014" n="0445b10"/>此一经达一切義也。花严序云：空空绝迹，義天星象 <lb ed="X" n="0478b17"/><lb ed="R014" n="0445b11"/>璨然。</p> <lb ed="X" n="0478b18"/><lb ed="R014" n="0445b12"/><p xml:id="pX09p0478b1801">疏顷以下。三、双结迷悟。上两句蹑前迷意。意明顷者， <lb ed="X" n="0478b19"/><lb ed="R014" n="0445b13"/>溺言象之时。由所悟之道不是真常不变之体，故所 <lb ed="X" n="0478b20"/><lb ed="R014" n="0445b14"/>运之心、所行之行、所计诸法，皆是生灭无常也。如以 <lb ed="X" n="0478b21"/><lb ed="R014" n="0445b15"/>金所为之器，器器皆金；以土所为之器，器器皆瓦也。 <lb ed="X" n="0478b22"/><lb ed="R014" n="0445b16"/>此義如前本起因中所释，及後释文殊问中当更廣 <lb ed="X" n="0478b23"/><lb ed="R014" n="0445b17"/>明。然道非常道之语，出道经也。彼云：道可道<note place="inline">经術出正教之 <lb ed="X" n="0478b24"/><lb ed="R014" n="0445b18"/>道</note>，非常道<note place="inline">非自然长生之道。常道当以无为养神，无事安民，含光藏辉，灭迹匿端，方可称道</note>； <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0478c" n="0478c"/> <lb ed="X" n="0478c01"/><lb ed="R014" n="0446a01"/>名可名<note place="inline">富贵尊荣高世之名</note>，非常名<note place="inline">非自然常在之名。常名当知婴儿之未孩，鸡子之未 <lb ed="X" n="0478c02"/><lb ed="R014" n="0446a02"/>分，美玉处石间，明珠在蚌中，内虽照照，外若祯愚也</note>。无名，天地之始<note place="inline">无名，道也。道吐 <lb ed="X" n="0478c03"/><lb ed="R014" n="0446a03"/>气布化，出于虚无，为天地始也</note>；有名，万物之母<note place="inline">有名，天地也。有形位，有阴阳，则委天地，含 <lb ed="X" n="0478c04"/><lb ed="R014" n="0446a04"/>气生万物，长大成熟如母也。</note>故常无欲，以观其妙；<note place="inline">妙，要也。人常能无欲，则可以观 <lb ed="X" n="0478c05"/><lb ed="R014" n="0446a05"/>道之要，谓一也。一出布化名道，赞叙明是非也。</note>常有欲，观其徼。<note place="inline">徼，归也云云。</note>此两 <lb ed="X" n="0478c06"/><lb ed="R014" n="0446a06"/>者，同出而异名，同谓之玄。玄之又玄，众妙之门。诸行 <lb ed="X" n="0478c07"/><lb ed="R014" n="0446a07"/>无常之言，即涅槃十四罗刹所说之偈。前半云：诸行 <lb ed="X" n="0478c08"/><lb ed="R014" n="0446a08"/>无常，是生灭法。彼经義决云：十力世雄所说空義者， <lb ed="X" n="0478c09"/><lb ed="R014" n="0446a09"/>五阴诸行从因缘生，缘会则生，缘離则灭。此上两句， <lb ed="X" n="0478c10"/><lb ed="R014" n="0446a10"/>诸行等是流转门。夫生必灭，灭<anchor xml:id="nkr_note_add_0478c1001" n="0478c1001"/><anchor xml:id="beg0478c1001" n="0478c1001"/>已<anchor xml:id="end0478c1001"/>更生，灭灭无生，灭 <lb ed="X" n="0478c11"/><lb ed="R014" n="0446a11"/>生无灭，无灭无生，即寂灭乐。下半云：生灭灭<anchor xml:id="nkr_note_add_0478c1101" n="0478c1101"/><anchor xml:id="beg0478c1101" n="0478c1101"/>已<anchor xml:id="end0478c1101"/>，寂灭 <lb ed="X" n="0478c12"/><lb ed="R014" n="0446a12"/>为乐者，是大涅槃还灭门也。又上半偈破昔常倒，即 <lb ed="X" n="0478c13"/><lb ed="R014" n="0446a13"/>除常见；下之半偈破无常倒，即除断见。又前半生灭 <lb ed="X" n="0478c14"/><lb ed="R014" n="0446a14"/>擧体皆空，後说涅槃相无性，有情无理，有</p><p xml:id="pX09p0478c1417" cb:place="inline">△疏今知 <lb ed="X" n="0478c15"/><lb ed="R014" n="0446a15"/>心是<persName>佛</persName>心，定当作<persName>佛</persName>者，因由所悟心不生不灭，名为 <lb ed="X" n="0478c16"/><lb ed="R014" n="0446a16"/>本觉，全是诸<persName>佛</persName>之心。以此为本，修行决定成<persName>佛</persName>。然自 <lb ed="X" n="0478c17"/><lb ed="R014" n="0446a17"/>心是<persName>佛</persName>之據，其文甚多。谓花严出现品云：应知自心 <lb ed="X" n="0478c18"/><lb ed="R014" n="0446a18"/>念念常有<persName>佛</persName>成正觉等也。涅槃中<persName>佛</persName>赞<name role="" type="person">纯陀</name>心，同<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0478c19"/><lb ed="R014" n="0446b01"/>心也。定当作<persName>佛</persName>者，亦全句是涅槃之文，云：凡是有心， <lb ed="X" n="0478c20"/><lb ed="R014" n="0446b02"/>定当作<persName>佛</persName>。故此云尔。</p> <lb ed="X" n="0478c21"/><lb ed="R014" n="0446b03"/><p xml:id="pX09p0478c2101">疏然<persName>佛</persName>称下，四、渐修解行也。于中，初二句立渐修之 <lb ed="X" n="0478c22"/><lb ed="R014" n="0446b04"/>理。称种智者，梵云萨婆若，此云一切种智，即诸<persName>佛</persName>究 <lb ed="X" n="0478c23"/><lb ed="R014" n="0446b05"/>竟圆满果位之智也。种谓种类，即无法不通之義也。 <lb ed="X" n="0478c24"/><lb ed="R014" n="0446b06"/>谓世、出世间种种品类，无不了知，故云一切种智。故 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0479a" n="0479a"/> <lb ed="X" n="0479a01"/><lb ed="R014" n="0446b07"/>花严<persName>如来</persName>名号品中列<persName>佛</persName>种种名，于中云：亦名一切 <lb ed="X" n="0479a02"/><lb ed="R014" n="0446b08"/>義成。一切義成者，即翻梵语悉达多为此言也。谓于 <lb ed="X" n="0479a03"/><lb ed="R014" n="0446b09"/>一切義理，悉皆通达成就，即是一切种智矣。</p><p xml:id="pX09p0479a0318" cb:place="inline">△修假 <lb ed="X" n="0479a04"/><lb ed="R014" n="0446b10"/>多闻者，既一切种智皆达，方名为<persName>佛</persName>。故修<persName>佛</persName>因，必须 <lb ed="X" n="0479a05"/><lb ed="R014" n="0446b11"/>假藉多闻也。况花严第三地经文，正以多闻为菩萨 <lb ed="X" n="0479a06"/><lb ed="R014" n="0446b12"/>行之初门。辗转五重，推𢜬生行，始自多闻故也。彼文 <lb ed="X" n="0479a07"/><lb ed="R014" n="0446b13"/>云：菩萨如是厌離一切有为，愍念一切众生，知一切 <lb ed="X" n="0479a08"/><lb ed="R014" n="0446b14"/>智智有勝利益，欲依<persName>如来</persName>智慧救度众生。作是思惟： <lb ed="X" n="0479a09"/><lb ed="R014" n="0446b15"/>此诸众生，随在烦恼大苦之中，以何方便而得拔济， <lb ed="X" n="0479a10"/><lb ed="R014" n="0446b16"/>令住究竟涅槃之乐？便作是念：欲度众生，令住涅槃， <lb ed="X" n="0479a11"/><lb ed="R014" n="0446b17"/>不離无障碍解脱智。<note place="inline">離二障，权实自在，是究竟摄生方便。</note>无障碍解脱 <lb ed="X" n="0479a12"/><lb ed="R014" n="0446b18"/>智，不離一切法如实觉。<note place="inline">觉一切法，皆如实也。如实则法性。由觉此故，方能断惑起 <lb ed="X" n="0479a13"/><lb ed="R014" n="0447a01"/>用。</note>一切法如实觉，不離无行无生行慧光。<note place="inline">慧以无行无生为行 <lb ed="X" n="0479a14"/><lb ed="R014" n="0447a02"/>相也。</note>无行无生行慧光，不離禅善巧、<note place="inline">出入自在，不被禅缚。</note>决定智。 <lb ed="X" n="0479a15"/><lb ed="R014" n="0447a03"/><note place="inline">观密之智决定，故能发慧光也。</note>禅善巧、决定智，不離善巧、<note place="inline">不取闻相故也。</note>多 <lb ed="X" n="0479a16"/><lb ed="R014" n="0447a04"/>闻。<note place="inline">闻，慧也。由此发前思修等慧故。若顺而言之，则由多闻故，发禅智。由禅智故，发无生慧。由无生慧故，以觉 <lb ed="X" n="0479a17"/><lb ed="R014" n="0447a05"/>法性。由觉法性故，任运增进，寂照双流，名之为<persName>佛</persName>，堪任度脱一切众生。</note>菩萨如是观察 <lb ed="X" n="0479a18"/><lb ed="R014" n="0447a06"/>了知<anchor xml:id="nkr_note_add_0479a1801" n="0479a1801"/><anchor xml:id="beg0479a1801" n="0479a1801"/>已<anchor xml:id="end0479a1801"/>，倍于正法，勤求修习。日夜唯愿闻法、喜法、乐 <lb ed="X" n="0479a19"/><lb ed="R014" n="0447a07"/>法、依法、随法、解法、顺法、到法、住法、行法。菩萨如是勤 <lb ed="X" n="0479a20"/><lb ed="R014" n="0447a08"/>求<persName>佛</persName>法，所有珍财皆无吝惜，不见有物难得可重，但 <lb ed="X" n="0479a21"/><lb ed="R014" n="0447a09"/>于能说法人生难遭想，故内外财无不能捨，无有恭 <lb ed="X" n="0479a22"/><lb ed="R014" n="0447a10"/>敬而不能行，无有憍慢而不能捨，无有承事而不能 <lb ed="X" n="0479a23"/><lb ed="R014" n="0447a11"/>作，无有勤苦而不能受生。若闻一句未闻之法，心生 <lb ed="X" n="0479a24"/><lb ed="R014" n="0447a12"/>欢喜，勝得三千大千世界满中七宝<note place="inline">及轮王位、帝释位、梵王位。若有 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0479b" n="0479b"/> <lb ed="X" n="0479b01"/><lb ed="R014" n="0447a13"/>人言：我有一句未闻法，能净菩萨行，若入七仞火坑云云</note>。如是求法，如其所闻观 <lb ed="X" n="0479b02"/><lb ed="R014" n="0447a14"/>察修行，乃至于空闲处作是思惟，如说修行乃得<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0479b03"/><lb ed="R014" n="0447a15"/>法，非但口言而可淸净<note place="inline">此後说得四禅八定云云</note>。婆沙论云：多闻 <lb ed="X" n="0479b04"/><lb ed="R014" n="0447a16"/>能知法，多闻能離罪，多闻捨无義，多闻得涅槃。智论 <lb ed="X" n="0479b05"/><lb ed="R014" n="0447a17"/>说：多闻无慧，有慧无闻皆不知实相，有慧多闻方知 <lb ed="X" n="0479b06"/><lb ed="R014" n="0447a18"/>实相，无闻无慧是人中牛。上说心地开通是顿悟，即 <lb ed="X" n="0479b07"/><lb ed="R014" n="0447b01"/>有慧也。故今云修假多闻，明渐修之门也。又相传路 <lb ed="X" n="0479b08"/><lb ed="R014" n="0447b02"/>逢罗刹之事，且是多闻之益<note place="inline">勤闻第一方云云</note>。花严？问明品 <lb ed="X" n="0479b09"/><lb ed="R014" n="0447b03"/>云：非但以多闻，能入<persName>如来</persName>法者，此明不断烦恼之失， <lb ed="X" n="0479b10"/><lb ed="R014" n="0447b04"/>非毁多闻。言非但者，意使随闻而修也。故孔子入大 <lb ed="X" n="0479b11"/><lb ed="R014" n="0447b05"/>庙，每事问</p> <lb ed="X" n="0479b12"/><lb ed="R014" n="0447b06"/><p xml:id="pX09p0479b1201">疏故复行诣下，正明渐修也。言故复者，前次心地开 <lb ed="X" n="0479b13"/><lb ed="R014" n="0447b07"/>通，義天朗曜，然由成<persName>佛</persName>之因，假多闻之故，复须行诣 <lb ed="X" n="0479b14"/><lb ed="R014" n="0447b08"/>等也。行诣百城者，是巡国邑，参善知识，求学法门也。 <lb ed="X" n="0479b15"/><lb ed="R014" n="0447b09"/>行诣之言，是净名经中<persName>佛</persName>遣使问疾之语，一一云：汝 <lb ed="X" n="0479b16"/><lb ed="R014" n="0447b10"/>行诣维摩诘问疾。今务在用经典正文，兼<g ref="#CB08557">图</g>对下坐 <lb ed="X" n="0479b17"/><lb ed="R014" n="0447b11"/>探之言也。百城者，即花严经善财童子辗转南行，求 <lb ed="X" n="0479b18"/><lb ed="R014" n="0447b12"/>善知识，经一百一十城，今但取大数矣。言坐探藉者， <lb ed="X" n="0479b19"/><lb ed="R014" n="0447b13"/>问道求法，即行披览典教，理然是坐，亦意在以行坐 <lb ed="X" n="0479b20"/><lb ed="R014" n="0447b14"/>为对也。宗密比所遇释门中典籍，未有不探讨披览。 <lb ed="X" n="0479b21"/><lb ed="R014" n="0447b15"/>且终南智炬寺，誓不下山遍转藏经，三年愿毕，方下 <lb ed="X" n="0479b22"/><lb ed="R014" n="0447b16"/>山。或京城，或城外雲居、草堂、豐德等寺，皆是寻讨圣 <lb ed="X" n="0479b23"/><lb ed="R014" n="0447b17"/>教。馀随处随时，不可具记。自年十七、八，乃至今垂半 <lb ed="X" n="0479b24"/><lb ed="R014" n="0447b18"/>百，未曾断绝，故云探群藉也。</p> <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0479c" n="0479c"/> <lb ed="X" n="0479c01"/><lb ed="R014" n="0448a01"/><p xml:id="pX09p0479c0101">疏讲虽下。五、宗师忍可也。讲滥泰者，古来相传有蒲 <lb ed="X" n="0479c02"/><lb ed="R014" n="0448a02"/>州不听泰，溜州半遍沼，彼是聪慧上德不听而讲，馀 <lb ed="X" n="0479c03"/><lb ed="R014" n="0448a03"/>是遇末之流，宿生有小缘种，披寻花严章疏薄见端 <lb ed="X" n="0479c04"/><lb ed="R014" n="0448a04"/>倪，未见疏主承禀之时，在襄州东都先<anchor xml:id="nkr_note_add_0479c0401" n="0479c0401"/><anchor xml:id="beg0479c0401" n="0479c0401"/>已<anchor xml:id="end0479c0401"/>辄讲两遍， <lb ed="X" n="0479c05"/><lb ed="R014" n="0448a05"/>事迹似于古德而贤愚不齐，故云滥也。而云虽者，明 <lb ed="X" n="0479c06"/><lb ed="R014" n="0448a06"/>在秉承复非不听而<anchor xml:id="nkr_note_add_0479c0601" n="0479c0601"/><anchor xml:id="beg0479c0601" n="0479c0601"/>已<anchor xml:id="end0479c0601"/>，故次云学且师安也。谓元和 <lb ed="X" n="0479c07"/><lb ed="R014" n="0448a07"/>五年于襄州初讲一遍，六年于东都再讲<note place="inline">事迹具在上疏主状 <lb ed="X" n="0479c08"/><lb ed="R014" n="0448a08"/>中所述，可依叙之</note>，然後入上都亲事疏主，数年请益，初二年 <lb ed="X" n="0479c09"/><lb ed="R014" n="0448a09"/>间昼夜不離，後虽于诸寺讲传，每月长两上听受菩 <lb ed="X" n="0479c10"/><lb ed="R014" n="0448a10"/>提心戒乃至无量法门，有疑则往来咨问不绝。言师 <lb ed="X" n="0479c11"/><lb ed="R014" n="0448a11"/>安者，即道安法师，当代之日天下所宗，自後时人皆 <lb ed="X" n="0479c12"/><lb ed="R014" n="0448a12"/>云：学不师安，義不堪难。</p><p xml:id="pX09p0479c1210" cb:place="inline">△疏叨沐犹吾之纳者，在东 <lb ed="X" n="0479c13"/><lb ed="R014" n="0448a13"/>都日，因讲次，有门人太泰断臂庆法，留守郑馀庆相 <lb ed="X" n="0479c14"/><lb ed="R014" n="0448a14"/>公申上中书取裁。缘文状中云是花严门下，虑宰相 <lb ed="X" n="0479c15"/><lb ed="R014" n="0448a15"/>寻问疏主虚实。疏主既未委识，恐不招承，遂修状具 <lb ed="X" n="0479c16"/><lb ed="R014" n="0448a16"/>述所领解二十卷，疏中关节、大部经文、品会血脉七 <lb ed="X" n="0479c17"/><lb ed="R014" n="0448a17"/>八纸来，差小师玄珪、智辉申上疏主，以明讲非孟浪。 <lb ed="X" n="0479c18"/><lb ed="R014" n="0448a18"/>疏主连牋枇示云：得书领大教旨趣，悽然心纳矣。吾 <lb ed="X" n="0479c19"/><lb ed="R014" n="0448b01"/>自传扬，或面言心受<note place="inline">亲听</note>，或辗转分照<note place="inline">于门下诸学士处听得</note>，盈乎 <lb ed="X" n="0479c20"/><lb ed="R014" n="0448b02"/>毕城<note place="inline">新罗、渤海二国皆有此疏行</note>。然冲尼倾盖，伯牙绝絃<note place="inline">皆古之贤人两 <lb ed="X" n="0479c21"/><lb ed="R014" n="0448b03"/>心相见，知音之故事也。此意在後，故以然字隔</note>，亦籍形声矣<note place="inline">意云：事难悬通道合，亦籍形声。 <lb ed="X" n="0479c22"/><lb ed="R014" n="0448b04"/>汝未见吾形，未闻说法之声，便领吾意，超于古也</note>。不面而传，得旨繫表<note place="inline">意云：得大 <lb ed="X" n="0479c23"/><lb ed="R014" n="0448b05"/>教深旨，出于繫象之外</note>。意犹吾心<note place="inline">犹者，似汝见解不异吾也</note>，未之有也<note place="inline">即此是明 <lb ed="X" n="0479c24"/><lb ed="R014" n="0448b06"/>超古之词</note>。释曰：今言叨沐等者，是此书中语意。以书中云 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0480a" n="0480a"/> <lb ed="X" n="0480a01"/><lb ed="R014" n="0448b07"/>意犹吾心，及云悽然心纳，故今云尔。叨沐之言，是自 <lb ed="X" n="0480a02"/><lb ed="R014" n="0448b08"/>叙下情叨滥，蒙此印许耳。</p><p xml:id="pX09p0480a0211" cb:place="inline">△疏谬当真子之印者。即 <lb ed="X" n="0480a03"/><lb ed="R014" n="0448b09"/>疏主书次前云：非凭圣力，必籍夙因，当自慰耳。转轮 <lb ed="X" n="0480a04"/><lb ed="R014" n="0448b10"/>真子，可以喩也。释曰：谬当者，亦是自叙浅劣，非其分 <lb ed="X" n="0480a05"/><lb ed="R014" n="0448b11"/>也。虚谬当斯语矣。转轮真子，即大经擧喩说十地菩 <lb ed="X" n="0480a06"/><lb ed="R014" n="0448b12"/>萨受位。转轮圣王有一千子，其中取嫡夫人生年最 <lb ed="X" n="0480a07"/><lb ed="R014" n="0448b13"/>大者一人，方受灌顶，绍轮王位。疏主今用此事。言转 <lb ed="X" n="0480a08"/><lb ed="R014" n="0448b14"/>轮者，约喩即转轮王之位，约法即绍继转法轮之位。 <lb ed="X" n="0480a09"/><lb ed="R014" n="0448b15"/>如禅宗祖代相传，一人继嫡矣。言真子者，即如嫡夫 <lb ed="X" n="0480a10"/><lb ed="R014" n="0448b16"/>人所生也。印者，即书末云：倘得一面印，所悬解复何 <lb ed="X" n="0480a11"/><lb ed="R014" n="0448b17"/>加焉？如忽缘阻，但当心契玄极，岂山河形声所能隔 <lb ed="X" n="0480a12"/><lb ed="R014" n="0448b18"/>哉？</p> <lb ed="X" n="0480a13"/><lb ed="R014" n="0449a01"/><p xml:id="pX09p0480a1301">疏：再逢亲友下，三、造疏之意也。于中三：一、发心弘法； <lb ed="X" n="0480a14"/><lb ed="R014" n="0449a02"/>二、且制诸疏；三、正述本意。今初也。再逢亲友者，有其 <lb ed="X" n="0480a15"/><lb ed="R014" n="0449a03"/>二意：一者、初<anchor xml:id="nkr_note_add_0480a1501" n="0480a1501"/><anchor xml:id="beg0480a1501" n="0480a1501"/>已<anchor xml:id="end0480a1501"/>遇遂州和尙禀受禅门，今又逢疏主 <lb ed="X" n="0480a16"/><lb ed="R014" n="0449a04"/>和尙，即是再也。二者、二师皆是再逢，以一闻便悟，决 <lb ed="X" n="0480a17"/><lb ed="R014" n="0449a05"/>知夙世<anchor xml:id="nkr_note_add_0480a1701" n="0480a1701"/><anchor xml:id="beg0480a1701" n="0480a1701"/>已<anchor xml:id="end0480a1701"/>逢，故云再也。此同法花？五百弟子授记品 <lb ed="X" n="0480a18"/><lb ed="R014" n="0449a06"/>说繫珠喩，领解得记。经云：譬如有人至亲友家，醉酒 <lb ed="X" n="0480a19"/><lb ed="R014" n="0449a07"/>而卧。是时亲友官事当行，以无價宝珠繫其衣裡，与 <lb ed="X" n="0480a20"/><lb ed="R014" n="0449a08"/>之而去。其人醉卧，都不觉知，起<anchor xml:id="nkr_note_add_0480a2001" n="0480a2001"/><anchor xml:id="beg0480a2001" n="0480a2001"/>已<anchor xml:id="end0480a2001"/>遊行，到于他国，为 <lb ed="X" n="0480a21"/><lb ed="R014" n="0449a09"/>衣食故，勤力求索，甚大艰难。若少有所得，便以为足。 <lb ed="X" n="0480a22"/><lb ed="R014" n="0449a10"/>于後亲友会遇见之，而作是言：咄哉！丈夫！何为衣食 <lb ed="X" n="0480a23"/><lb ed="R014" n="0449a11"/>乃至如是？我昔欲令汝得安乐，五欲自恣，于某年月 <lb ed="X" n="0480a24"/><lb ed="R014" n="0449a12"/>日以无價宝珠繫汝衣裡，今故现在。而汝不知，勤苦 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0480b" n="0480b"/> <lb ed="X" n="0480b01"/><lb ed="R014" n="0449a13"/>忧恼，以求自活，甚为痴也。汝今可以此宝贸易所需， <lb ed="X" n="0480b02"/><lb ed="R014" n="0449a14"/>常可如意，无所乏短。下法合，可知。释此繫珠，有其二 <lb ed="X" n="0480b03"/><lb ed="R014" n="0449a15"/>意，在别卷中。然此人蒙亲友繫珠之时，<anchor xml:id="nkr_note_add_0480b0301" n="0480b0301"/><anchor xml:id="beg0480b0301" n="0480b0301"/>已<anchor xml:id="end0480b0301"/>是初逢，故 <lb ed="X" n="0480b04"/><lb ed="R014" n="0449a16"/>于後亲友见之，而作是言等，是再逢也。余亦如此。以 <lb ed="X" n="0480b05"/><lb ed="R014" n="0449a17"/>今现事验于昔因，定知夙世曾闻遂州和尙及疏主 <lb ed="X" n="0480b06"/><lb ed="R014" n="0449a18"/>言教，所以今生闻之即解，故云再逢矣。</p><p xml:id="pX09p0480b0616" cb:place="inline">△疏：弥感<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0480b07"/><lb ed="R014" n="0449b01"/>恩者，弥是转深之義。谓未悟禅门，未讲花严<anchor xml:id="nkr_note_add_0480b0701" n="0480b0701"/><anchor xml:id="beg0480b0701" n="0480b0701"/>已<anchor xml:id="end0480b0701"/>前，或 <lb ed="X" n="0480b08"/><lb ed="R014" n="0449b02"/>因转读，或因听闻。每见经文说诸<persName>佛</persName>恩深，又自庆闻 <lb ed="X" n="0480b09"/><lb ed="R014" n="0449b03"/>法<anchor xml:id="nkr_note_add_0480b0901" n="0480b0901"/><anchor xml:id="beg0480b0901" n="0480b0901"/>已<anchor xml:id="end0480b0901"/>感<persName>佛</persName>恩。今因了悟自心，讲花严宗部，深见诸<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0480b10"/><lb ed="R014" n="0449b04"/>菩萨多劫苦行、弘护大法、哀愍众生之迹，又悟大教 <lb ed="X" n="0480b11"/><lb ed="R014" n="0449b05"/>義味无边。若非释迦降迹出现，演说此门，而我由何 <lb ed="X" n="0480b12"/><lb ed="R014" n="0449b06"/>得至此地？故所感恩，弥<anchor xml:id="nkr_note_orig_0480001" n="0480001"/>勒深弥厚。</p><p xml:id="pX09p0480b1214" cb:place="inline">△疏久慨孤贫，将 <lb ed="X" n="0480b13"/><lb ed="R014" n="0449b07"/>陈法施下，皆是报<persName>佛</persName>恩之事。故智论云：假使顶戴经 <lb ed="X" n="0480b14"/><lb ed="R014" n="0449b08"/>尘劫身为床座遍三千若不传法化众生毕竟无能 <lb ed="X" n="0480b15"/><lb ed="R014" n="0449b09"/>报恩者。慨者，是无声之歎。孤贫者，花严三地经云：菩 <lb ed="X" n="0480b16"/><lb ed="R014" n="0449b10"/>萨见<persName>如来</persName>智慧有大利益，有为过患，即于众生起十 <lb ed="X" n="0480b17"/><lb ed="R014" n="0449b11"/>种哀愍心。所谓：见诸众生孤独无依，生哀愍心。<note place="inline">世谓少而 <lb ed="X" n="0480b18"/><lb ed="R014" n="0449b12"/>无父曰孤，老而无子曰独。今众生上远诸<persName>佛</persName>慈尊，故孤；下不利生，既无弟子，故独。更何所依？</note>见诸 <lb ed="X" n="0480b19"/><lb ed="R014" n="0449b13"/>众生贫穷睏乏，生哀愍心。<note place="inline">无福慧，故贫穷；<anchor xml:id="nkr_note_add_0480b1901" n="0480b1901"/><anchor xml:id="beg0480b1901" n="0480b1901"/>已<anchor xml:id="end0480b1901"/>得无厌，故睏乏。又不能少欲而乃 <lb ed="X" n="0480b20"/><lb ed="R014" n="0449b14"/>更求，故困；不能知足，故乏。</note>又五地云：此菩萨作是念：此诸众生受 <lb ed="X" n="0480b21"/><lb ed="R014" n="0449b15"/>如是苦，孤穷困迫，无救无依。<note place="inline">又不得一即一切为孤，一中不得含一切为贫。</note></p> <lb ed="X" n="0480b22"/><lb ed="R014" n="0449b16"/><p xml:id="pX09p0480b2201">△疏：将陈法施者，将犹欲也。陈者，设陈之谓也。法施 <lb ed="X" n="0480b23"/><lb ed="R014" n="0449b17"/>者，运淸净心，无希名利之垢。以法施他，故名法施。菩 <lb ed="X" n="0480b24"/><lb ed="R014" n="0449b18"/>萨戒序云：财、法二施，等无差别。又大法炬陀罗尼经 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0480c" n="0480c"/> <lb ed="X" n="0480c01"/><lb ed="R014" n="0450a01"/>云：譬如商家，以少财求利，岁月渐增，库藏充实，拯济 <lb ed="X" n="0480c02"/><lb ed="R014" n="0450a02"/>多人。若不商贩，财利不增。後値饑荒，丧失家业。彼说 <lb ed="X" n="0480c03"/><lb ed="R014" n="0450a03"/>法者，且复如是。应常宣说，不得休懈。若常说法，法则 <lb ed="X" n="0480c04"/><lb ed="R014" n="0450a04"/>增长，利益人天。若不宣说，法则衰终。<note place="inline">然财、法二施，有三不同：一、财施 <lb ed="X" n="0480c05"/><lb ed="R014" n="0450a05"/>施多则尽，法施施多唯增；二、财施世间果报，法施出世功德；三、财施成就色身，法施成就法身。</note>又云： <lb ed="X" n="0480c06"/><lb ed="R014" n="0450a06"/>净名经：<note place="inline">多取意引，不具写文。</note><persName>佛</persName>命长者子善德问疾。善德白<persName>佛</persName>： <lb ed="X" n="0480c07"/><lb ed="R014" n="0450a07"/>我不堪任。便自说：昔于父舍设大施会，供养一切沙 <lb ed="X" n="0480c08"/><lb ed="R014" n="0450a08"/>门、婆罗门、外道、贫穷、下贱、孤独、乞人。期满七日，时维 <lb ed="X" n="0480c09"/><lb ed="R014" n="0450a09"/>摩诘入会云：夫大施会，不当如汝所设，当为法施之 <lb ed="X" n="0480c10"/><lb ed="R014" n="0450a10"/>会。何用是财施会为？法施会者，无前无後，一时供养 <lb ed="X" n="0480c11"/><lb ed="R014" n="0450a11"/>一切众生。是名法施之会。何谓也？谓以菩提起于慈 <lb ed="X" n="0480c12"/><lb ed="R014" n="0450a12"/>心，乃至是为法施之会。若菩萨住是法施会者，为大 <lb ed="X" n="0480c13"/><lb ed="R014" n="0450a13"/>施主，亦为一切世间福田。</p> <lb ed="X" n="0480c14"/><lb ed="R014" n="0450a14"/><p xml:id="pX09p0480c1401">疏採集等者。二、明且造诸疏，即显前法施之事也。著 <lb ed="X" n="0480c15"/><lb ed="R014" n="0450a15"/>述名教，以训後来，令<persName>佛</persName>种不断故。採集般若者。由见 <lb ed="X" n="0480c16"/><lb ed="R014" n="0450a16"/>般若破相，是诸<persName>佛</persName>母，祖师深赞，遂以元和十四年于 <lb ed="X" n="0480c17"/><lb ed="R014" n="0450a17"/><name role="" type="person">兴福寺</name>採集无著、天亲二论，大雲等疏，肇公等注，纂 <lb ed="X" n="0480c18"/><lb ed="R014" n="0450a18"/>其要妙，以释金刚般若经也。勒成疏一卷，钞一卷。</p><p xml:id="pX09p0480c1820" cb:place="inline">△ <lb ed="X" n="0480c19"/><lb ed="R014" n="0450b01"/>纶贯花严者。由见花严称性之法，恢廓宏远，实可宗 <lb ed="X" n="0480c20"/><lb ed="R014" n="0450b02"/>承。但以文富義博，後学者难见涯畔，疏抄浩大，迷 <lb ed="X" n="0480c21"/><lb ed="R014" n="0450b03"/>于经意，致令後辈轻于大经。云讲花严、涅槃者，但是 <lb ed="X" n="0480c22"/><lb ed="R014" n="0450b04"/>转经之流，或云卷经之辈。故长庆二年，于南山豐德 <lb ed="X" n="0480c23"/><lb ed="R014" n="0450b05"/>寺，以疏中关节纶次，贯于一部经文，令讲者剋意记 <lb ed="X" n="0480c24"/><lb ed="R014" n="0450b06"/>持经文，以将释于此疏，勒成五卷，题云花严纶贯。</p><p xml:id="pX09p0480c2420" cb:place="inline">△ <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0481a" n="0481a"/> <lb ed="X" n="0481a01"/><lb ed="R014" n="0450b07"/>提挈毘尼者。因遍讨大毘尼藏、五部律等，又听四分 <lb ed="X" n="0481a02"/><lb ed="R014" n="0450b08"/>新章，见律文繁廣，事数褈叠，或是天竺风俗之事，不 <lb ed="X" n="0481a03"/><lb ed="R014" n="0450b09"/>关此方，传者骋于褈褈句数，致令修持者不知剋实 <lb ed="X" n="0481a04"/><lb ed="R014" n="0450b10"/>要用之处。遂以长庆三年夏，于豐德寺，因听次採集 <lb ed="X" n="0481a05"/><lb ed="R014" n="0450b11"/>律文、疏文、行人、要行用者，提擧纂出，接引道流，勒成 <lb ed="X" n="0481a06"/><lb ed="R014" n="0450b12"/>三卷。</p><p xml:id="pX09p0481a0603" cb:place="inline">△发明唯识者。然唯识宗旨，释教之纲，诸论浩 <lb ed="X" n="0481a07"/><lb ed="R014" n="0450b13"/>浣，诸师差别，致使学者但于部帙句偈熟寻唯识之 <lb ed="X" n="0481a08"/><lb ed="R014" n="0450b14"/>名言，不就自心寻伺诸法唯是我心识之行相。遂以 <lb ed="X" n="0481a09"/><lb ed="R014" n="0450b15"/>元和十四年冬至十五年春，于上都兴福、保寿等寺， <lb ed="X" n="0481a10"/><lb ed="R014" n="0450b16"/>採掇大论、大疏、精纯正義，以释三十本颂，勒成两卷， <lb ed="X" n="0481a11"/><lb ed="R014" n="0450b17"/>显发彰明唯识宗趣，令人易见诸法唯是自心之義 <lb ed="X" n="0481a12"/><lb ed="R014" n="0450b18"/>理，故云发明唯识也。</p> <lb ed="X" n="0481a13"/><lb ed="R014" n="0451a01"/><p xml:id="pX09p0481a1301">疏然医方下。三、正述本意，意在圆觉也。于中，先擧喩， <lb ed="X" n="0481a14"/><lb ed="R014" n="0451a02"/>後法合。喩中，如人有病，诣大医家，但应求治自病之 <lb ed="X" n="0481a15"/><lb ed="R014" n="0451a03"/>方，买药调合，不可见他千卷、万卷方书，且贪从头寻 <lb ed="X" n="0481a16"/><lb ed="R014" n="0451a04"/>读辨别。若如此者，读未遍而病增身死。亦如人入海 <lb ed="X" n="0481a17"/><lb ed="R014" n="0451a05"/>採无價珠，而大海之中珍宝无量，若见之即取，闻名 <lb ed="X" n="0481a18"/><lb ed="R014" n="0451a06"/>即寻，则终身白首，死于海中，何日得归阎浮以济贫 <lb ed="X" n="0481a19"/><lb ed="R014" n="0451a07"/>乏？但应求摩尼珠，得即持归，自然千珍、万宝要即充 <lb ed="X" n="0481a20"/><lb ed="R014" n="0451a08"/>足。所以者何？摩尼，梵语，此云如意。意中所要财宝、衣 <lb ed="X" n="0481a21"/><lb ed="R014" n="0451a09"/>服、饮食种种之物，此珠即能出之。如意而得，故云如 <lb ed="X" n="0481a22"/><lb ed="R014" n="0451a10"/>意。</p><p xml:id="pX09p0481a2202" cb:place="inline">▲疏观夫下，法合也。将欲弘阐法门，简其要妙，圆 <lb ed="X" n="0481a23"/><lb ed="R014" n="0451a11"/>通了義，莫尙花严。西域、此方，古今三藏大德，皆判为 <lb ed="X" n="0481a24"/><lb ed="R014" n="0451a12"/>最，具如彼疏悬谈所叙。然且部帙浩瀚，義理纵横，初 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0481b" n="0481b"/> <lb ed="X" n="0481b01"/><lb ed="R014" n="0451a13"/>心之流，造次难入。如大海中一切珍宝，不可总求，即 <lb ed="X" n="0481b02"/><lb ed="R014" n="0451a14"/>不如此经一部道顿入。会相归性，泯念全真，影像亦 <lb ed="X" n="0481b03"/><lb ed="R014" n="0451a15"/>空，觉所显发。觉圆明故，烦恼冰消；妙用神功，一生可 <lb ed="X" n="0481b04"/><lb ed="R014" n="0451a16"/>获。故前云海中先求如意。文富者，八十卷也。義博者， <lb ed="X" n="0481b05"/><lb ed="R014" n="0451a17"/>五周因果、五教、十玄。诚者，实也。让者，推让。杂花者，涅 <lb ed="X" n="0481b06"/><lb ed="R014" n="0451a18"/>槃等经。指花严为杂花经，谓万行感果，如天地所生 <lb ed="X" n="0481b07"/><lb ed="R014" n="0451b01"/>一切诸花；万德严身，如金玉、缯綵一切诸花。故云杂 <lb ed="X" n="0481b08"/><lb ed="R014" n="0451b02"/>也。意言：若约文義富博，诚知不及花严；若取指示觉 <lb ed="X" n="0481b09"/><lb ed="R014" n="0451b03"/>心之体，以投顿悟初機，即不如圆觉。故若留心，偏愿 <lb ed="X" n="0481b10"/><lb ed="R014" n="0451b04"/>弘此，是其本意矣。</p> <lb ed="X" n="0481b11"/><lb ed="R014" n="0451b05"/><p xml:id="pX09p0481b1101">疏，故参详诸论，反复百家，以利其器，方为疏解者，第 <lb ed="X" n="0481b12"/><lb ed="R014" n="0451b06"/>四、正制此经疏也。根本始自元和十一年春，于南山 <lb ed="X" n="0481b13"/><lb ed="R014" n="0451b07"/>智炬寺下笔科判，及搜检四家疏義，集为两卷，私记 <lb ed="X" n="0481b14"/><lb ed="R014" n="0451b08"/>捡之，以评经文，被于学禅之辈。中间至长庆二年，于 <lb ed="X" n="0481b15"/><lb ed="R014" n="0451b09"/><name role="" type="person">草堂寺</name>再<anchor xml:id="nkr_note_orig_0481001" n="0481001"/>修为疏，幷开数十段章门，至三年秋冬，方 <lb ed="X" n="0481b16"/><lb ed="R014" n="0451b10"/>得终毕。言诸论者，起信、唯识、宝性、<persName>佛</persName>性、中观、诸摄<note place="inline">摄大 <lb ed="X" n="0481b17"/><lb ed="R014" n="0451b11"/>乘论自有数本</note>、智度、瑜伽也。</p><p xml:id="pX09p0481b1712" cb:place="inline">△言百家者，诸家章疏，及诸观 <lb ed="X" n="0481b18"/><lb ed="R014" n="0451b12"/>门，箴论赞颂，诸所述作，建宗立義等文卷也。<note place="inline">儒流中言通目 <lb ed="X" n="0481b19"/><lb ed="R014" n="0451b13"/>一切诸杂经书，史云百家，今亦顺彼为文字。</note>当途要者，无不遍寻。言参详 <lb ed="X" n="0481b20"/><lb ed="R014" n="0451b14"/>及反复者，集之对之，对此详彼，翻覆再三，研味宗趣， <lb ed="X" n="0481b21"/><lb ed="R014" n="0451b15"/>审度得失，如南容三复白珪之例也。白珪者，毛诗云： <lb ed="X" n="0481b22"/><lb ed="R014" n="0451b16"/>白珪之玷，尙可磨也。斯言之玷，不可为也。南容读诗 <lb ed="X" n="0481b23"/><lb ed="R014" n="0451b17"/>至此，再三反复，指示其心，使愼言也。以利其器者，论 <lb ed="X" n="0481b24"/><lb ed="R014" n="0451b18"/>语云：工欲善其事，必先利其器。此明欲造圆觉疏，故 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0481c" n="0481c"/> <lb ed="X" n="0481c01"/><lb ed="R014" n="0452a01"/>十数年来，先习诸教，以利其智，方制</p> <lb ed="X" n="0481c02"/><lb ed="R014" n="0452a02"/><p xml:id="pX09p0481c0201">疏冥心圣旨下，五、明疏之宗趣分齐也。于中，初二句 <lb ed="X" n="0481c03"/><lb ed="R014" n="0452a03"/>标意。冥心圣旨者，全忘<anchor xml:id="nkr_note_add_0481c0301" n="0481c0301"/><anchor xml:id="beg0481c0301" n="0481c0301"/>己<anchor xml:id="end0481c0301"/>情，以合<persName>佛</persName>意也。极思研精 <lb ed="X" n="0481c04"/><lb ed="R014" n="0452a04"/>者，极其智思，研磨精炼，遂得文无褈叠，義无繁杂，廣 <lb ed="X" n="0481c05"/><lb ed="R014" n="0452a05"/>而不剩，略而不缺也。然其文势，即李林甫制礼记月 <lb ed="X" n="0481c06"/><lb ed="R014" n="0452a06"/>令序云：臣等虔奉纶旨，极思研精，愧无演畅之能，谬 <lb ed="X" n="0481c07"/><lb ed="R014" n="0452a07"/>承讨论之寄。次二句云義备性相，禅兼南北者，正明 <lb ed="X" n="0481c08"/><lb ed="R014" n="0452a08"/>義之分齐。性相者，两宗经论中義门也。南北者，两宗 <lb ed="X" n="0481c09"/><lb ed="R014" n="0452a09"/>禅中妙旨也。初四章及淸净慧章，洞彻南宗顿门。三 <lb ed="X" n="0481c10"/><lb ed="R014" n="0452a10"/>观诸轮道场，加行周备，北宗渐次观门。所立章门二 <lb ed="X" n="0481c11"/><lb ed="R014" n="0452a11"/>十馀科，多历五教，故具性相也。次後四句明其利益， <lb ed="X" n="0481c12"/><lb ed="R014" n="0452a12"/>云：使遊刃之士，无假傍求，博习经论，遊智刃于法教 <lb ed="X" n="0481c13"/><lb ed="R014" n="0452a13"/>之人。解此自通诸部，不假事须旁求诸家所述。<note place="inline">旁求之文， <lb ed="X" n="0481c14"/><lb ed="R014" n="0452a14"/>即尙书序云：旁求儒雅，以阐大猷。今借彼二字耳。</note>此则为学者自然曰益也。 <lb ed="X" n="0481c15"/><lb ed="R014" n="0452a15"/>遊刃之言，即肇公赞秦主云：遊刃万機，弘道终日。反 <lb ed="X" n="0481c16"/><lb ed="R014" n="0452a16"/>照之徒，不看他面者，修禅参道之者，有用心疑于顿 <lb ed="X" n="0481c17"/><lb ed="R014" n="0452a17"/>渐及诸意趣，不假更看他面，别觅一句一解。但解此 <lb ed="X" n="0481c18"/><lb ed="R014" n="0452a18"/>疏，自然诸还源，内照心性之谓也。後一句斯其忠矣 <lb ed="X" n="0481c19"/><lb ed="R014" n="0452b01"/>者，结疏文之宗意也。</p> <lb ed="X" n="0481c20"/><lb ed="R014" n="0452b02"/><p xml:id="pX09p0481c2001">疏大者下，大文第四、判显也。于中若是久讲，文、義精 <lb ed="X" n="0481c21"/><lb ed="R014" n="0452b03"/>熟，又乍到一方，要发扬经题者，即于此中作两门释： <lb ed="X" n="0481c22"/><lb ed="R014" n="0452b04"/>初且叙義，後始消文。悬叙法、義者，与疏下文释题亦 <lb ed="X" n="0481c23"/><lb ed="R014" n="0452b05"/>同。但此中撮略分明，易可悬叙，具在别卷，可捡叙之。 <lb ed="X" n="0481c24"/><lb ed="R014" n="0452b06"/>若是初讲，不能悬记文、義，即便消文亦得。虽便消文， <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0482a" n="0482a"/> <lb ed="X" n="0482a01"/><lb ed="R014" n="0452b07"/>且略配，谓觉字正是法体，即知觉灵心也。大、方、廣、圆 <lb ed="X" n="0482a02"/><lb ed="R014" n="0452b08"/>是義，谓此觉心体大而用廣，理方而義圆。体大，即疏 <lb ed="X" n="0482a03"/><lb ed="R014" n="0452b09"/>中绝诸边量也。诸字通于边量而字，谓此觉体绝于 <lb ed="X" n="0482a04"/><lb ed="R014" n="0452b10"/>空、有、断、常、凡、圣、心、境等二边，又绝待故，亦非中边，又 <lb ed="X" n="0482a05"/><lb ed="R014" n="0452b11"/>无内、外、中间之边，又十方无有边<anchor xml:id="nkr_note_orig_0482001" n="0482001"/>表际畔，边有多类， <lb ed="X" n="0482a06"/><lb ed="R014" n="0452b12"/>故云诸也。又非大、小、廣、狭分量，亦非多、少数量，无有 <lb ed="X" n="0482a07"/><lb ed="R014" n="0452b13"/>量<anchor xml:id="nkr_note_add_0482a0701" n="0482a0701"/><anchor xml:id="beg0482a0701" n="0482a0701"/>已<anchor xml:id="end0482a0701"/>过量，又非数量、比量可及。故花严云：世间诸因 <lb ed="X" n="0482a08"/><lb ed="R014" n="0452b14"/>量求过不可量<anchor xml:id="nkr_note_orig_0482002" n="0482002"/>得亦有多。故亦云诸也。正者，释方字， <lb ed="X" n="0482a09"/><lb ed="R014" n="0452b15"/>即理方也。理是道理，方者是正。正是不偏不邪之義， <lb ed="X" n="0482a10"/><lb ed="R014" n="0452b16"/>不偏拣小乘，不邪拣外道。含容者，释廣字。此觉性本 <lb ed="X" n="0482a11"/><lb ed="R014" n="0452b17"/>有恒沙用，一一含摄无量无边功能，能生世、出世间 <lb ed="X" n="0482a12"/><lb ed="R014" n="0452b18"/>诸善因果，对境应機，无有休息，无有穷尽，故云含容 <lb ed="X" n="0482a13"/><lb ed="R014" n="0453a01"/>也。德无不周者，義圆也。然上三字是别，谓如次是 <lb ed="X" n="0482a14"/><lb ed="R014" n="0453a02"/>体、相、用之三大；圆字是总，总三大之德，故云圆也。故 <lb ed="X" n="0482a15"/><lb ed="R014" n="0453a03"/>云德无不周。准论中，真心是法，三大是義。今圆字既 <lb ed="X" n="0482a16"/><lb ed="R014" n="0453a04"/>总具三大之義，即是義圆也。觉字是法，知觉览<anchor xml:id="nkr_note_orig_0482003" n="0482003"/>照，了 <lb ed="X" n="0482a17"/><lb ed="R014" n="0453a05"/>了分明，故云灵源不昧；是自体有大智慧光明義，非 <lb ed="X" n="0482a18"/><lb ed="R014" n="0453a06"/>能觉、所觉，故云灵也。</p><p xml:id="pX09p0482a1809" cb:place="inline">△疏<anchor xml:id="nkr_note_orig_0482004" n="0482004"/>通指诸部者，应为难云：修 <lb ed="X" n="0482a19"/><lb ed="R014" n="0453a07"/>多罗与经，但唐、梵之文异。今双置题目，岂非繁重？答： <lb ed="X" n="0482a20"/><lb ed="R014" n="0453a08"/>上则通指诸部，下则唯目当经。对总难别，故非重也。 <lb ed="X" n="0482a21"/><lb ed="R014" n="0453a09"/>亦如大方等修多罗王经，岂不且修多罗王四字，是 <lb ed="X" n="0482a22"/><lb ed="R014" n="0453a10"/>对诸部歎其经耶？别难斯文者，意明此是诸经之中 <lb ed="X" n="0482a23"/><lb ed="R014" n="0453a11"/>了義经也。故下云：是十二部经淸净眼目。故淸凉大 <lb ed="X" n="0482a24"/><lb ed="R014" n="0453a12"/>师述诸经了義云：大乘亦有了、不了。谓定说有三乘， <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0482b" n="0482b"/> <lb ed="X" n="0482b01"/><lb ed="R014" n="0453a13"/>亦为不了。会归一极，无二，无三，无不成<persName>佛</persName>，方为了義。 <lb ed="X" n="0482b02"/><lb ed="R014" n="0453a14"/>大宝积经亦云：宣说作业烦恼等事，名不了義。宣说 <lb ed="X" n="0482b03"/><lb ed="R014" n="0453a15"/>烦恼等尽，生死、涅槃无二等，方名了義。故涅槃、净名、 <lb ed="X" n="0482b04"/><lb ed="R014" n="0453a16"/>宝积等，皆云依了義经，不依不了義也。贯穿義华者， <lb ed="X" n="0482b05"/><lb ed="R014" n="0453a17"/>经有贯、摄二義，此是贯也。谓以文贯義，義则不遗。如 <lb ed="X" n="0482b06"/><lb ed="R014" n="0453a18"/>线贯华，华则不失。以之等者，释摄義也。谓众生偝觉 <lb ed="X" n="0482b07"/><lb ed="R014" n="0453b01"/>缘尘，流浪漂溺。<persName>佛</persName>以圣道摄之，令返本还源，故云摄 <lb ed="X" n="0482b08"/><lb ed="R014" n="0453b02"/>也。故云等者，结归题也。若先悬叙義门，至消文处，即 <lb ed="X" n="0482b09"/><lb ed="R014" n="0453b03"/>更略却一半，不得重释也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0482b10"/><lb ed="R014" n="0453b04"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">二归敬请加</cb:mulu><p xml:id="pX09p0482b1001">疏皈命下，大文第二、归敬请加也。文分为六：初、一半 <lb ed="X" n="0482b11"/><lb ed="R014" n="0453b05"/>偈皈依三宝，二、有二句述所作事，三、有二句祈请加 <lb ed="X" n="0482b12"/><lb ed="R014" n="0453b06"/>护，四、有一偈述所护事，五、有二句益所为機，六、有二 <lb ed="X" n="0482b13"/><lb ed="R014" n="0453b07"/>句機所获益。今初，第一中皈命两字显能归至诚；後 <lb ed="X" n="0482b14"/><lb ed="R014" n="0453b08"/>妙色身下，显所归勝妙。且初言归者，是依投趣向義。 <lb ed="X" n="0482b15"/><lb ed="R014" n="0453b09"/>命者，总御诸根。一身之要，人之所重，莫不为先。擧此 <lb ed="X" n="0482b16"/><lb ed="R014" n="0453b10"/>无二之命以奉无上之尊。又归者，是还源義。众生六 <lb ed="X" n="0482b17"/><lb ed="R014" n="0453b11"/>根从一心起，而背自一心，驰趣六尘。今擧命根，总摄 <lb ed="X" n="0482b18"/><lb ed="R014" n="0453b12"/>六情，还摄一心。一心即三，一体三宝。然能归之体必 <lb ed="X" n="0482b19"/><lb ed="R014" n="0453b13"/>具三业，欲显诸<persName>佛</persName>有天眼、天耳、他心故。又圆满三业 <lb ed="X" n="0482b20"/><lb ed="R014" n="0453b14"/>善故，成就三轮因故，或见、不闻处，闻、不见处。不见、闻 <lb ed="X" n="0482b21"/><lb ed="R014" n="0453b15"/>处，则身、语、意如次皈依；在见、闻处，则三业皆归。今云 <lb ed="X" n="0482b22"/><lb ed="R014" n="0453b16"/>皈命，是意业最重故。</p><p xml:id="pX09p0482b2209" cb:place="inline">△疏妙色身下，所归三宝也。三 <lb ed="X" n="0482b23"/><lb ed="R014" n="0453b17"/>各两句，唯<persName>佛</persName>宝中少于两字，以属能归故。今且总释 <lb ed="X" n="0482b24"/><lb ed="R014" n="0453b18"/>三宝義後，始消疏文。初中，然三宝有三种：一、住持，二、 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0482c" n="0482c"/> <lb ed="X" n="0482c01"/><lb ed="R014" n="0454a01"/>别相，三、同体。皆可宝重生福之田。住持者，<persName>佛</persName>谓形像， <lb ed="X" n="0482c02"/><lb ed="R014" n="0454a02"/>法谓竹帛、纸素、黄卷等，<note place="inline">其中名、句、文身，即属别相法宝也。</note>僧谓五众。 <lb ed="X" n="0482c03"/><lb ed="R014" n="0454a03"/>二、别相者，<persName>佛</persName>则五教不同。若不明识，何以置心皈依？ <lb ed="X" n="0482c04"/><lb ed="R014" n="0454a04"/>故约初成正觉以辨其相：一、小乘三十四心，断结五 <lb ed="X" n="0482c05"/><lb ed="R014" n="0454a05"/>分，法身初圆，名成正觉。是实非化，即丈六金容，便为 <lb ed="X" n="0482c06"/><lb ed="R014" n="0454a06"/><persName>佛</persName>也。始教，则约化，八相示成；约报，十地行满。四智创 <lb ed="X" n="0482c07"/><lb ed="R014" n="0454a07"/>圆，色究竟天，坐宝华王座，名曰始成正觉。约法身，则 <lb ed="X" n="0482c08"/><lb ed="R014" n="0454a08"/>所显之理，障尽淸净，即三身<persName>佛</persName>也。终教，则觉心初起。 <lb ed="X" n="0482c09"/><lb ed="R014" n="0454a09"/>心无初相为始；无念而照，目之为正。见心常住为觉； <lb ed="X" n="0482c10"/><lb ed="R014" n="0454a10"/>始、本不二为成。<note place="inline">依起信所明也。</note>顿教，则法身自觉，圣智无成、 <lb ed="X" n="0482c11"/><lb ed="R014" n="0454a11"/>不成。<note place="inline">楞伽意。</note>圆教，则融三世间，真、应无碍，遍无尽时、处， <lb ed="X" n="0482c12"/><lb ed="R014" n="0454a12"/>念念初初，常成正觉，即十身<name role="" type="person">毘卢遮那<persName>佛</persName></name>也。法则五 <lb ed="X" n="0482c13"/><lb ed="R014" n="0454a13"/>教及所诠之理、行、果也。僧则诸位菩萨、八辈上人。三、 <lb ed="X" n="0482c14"/><lb ed="R014" n="0454a14"/>同体者，有三说：一、直就本性说。性自灵觉，<persName>佛</persName>也；性本 <lb ed="X" n="0482c15"/><lb ed="R014" n="0454a15"/>寂灭，法也；性上本有恒沙德用，互不相违，亦不乖一 <lb ed="X" n="0482c16"/><lb ed="R014" n="0454a16"/>味淸净性体，僧也。二、就观行说。观照，<persName>佛</persName>也。照故離识， <lb ed="X" n="0482c17"/><lb ed="R014" n="0454a17"/>可以轨持，法也。在观则万行<anchor xml:id="nkr_note_add_0482c1701" n="0482c1701"/><anchor xml:id="beg0482c1701" n="0482c1701"/>已<anchor xml:id="end0482c1701"/>圆，念念自无乖诤，僧 <lb ed="X" n="0482c18"/><lb ed="R014" n="0454a18"/>也。三、就融通说。世出世间恒沙差别之法，尽托圆明 <lb ed="X" n="0482c19"/><lb ed="R014" n="0454b01"/>大觉而假现，一一无自体，故当体便是圆觉，则一切 <lb ed="X" n="0482c20"/><lb ed="R014" n="0454b02"/>皆<persName>佛</persName>也<note place="inline">如镜现像，像皆是镜</note>。所现诸法，一一寂灭，虽寂灭而不 <lb ed="X" n="0482c21"/><lb ed="R014" n="0454b03"/>壞相，性相不异，故一一相随性而遍法界，性随相而 <lb ed="X" n="0482c22"/><lb ed="R014" n="0454b04"/>千差尽，未来际性相无碍，究竟皆可轨持，法也。既一 <lb ed="X" n="0482c23"/><lb ed="R014" n="0454b05"/>一事相皆随性无碍，则一入一切入，一一包一切，一 <lb ed="X" n="0482c24"/><lb ed="R014" n="0454b06"/>切句一交参涉入，和合无违，凡圣一一皆然，僧也。次 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0483a" n="0483a"/> <lb ed="X" n="0483a01"/><lb ed="R014" n="0454b07"/>下消文。初云妙色身无碍辩才智者，所归<persName>佛</persName>宝，三业 <lb ed="X" n="0483a02"/><lb ed="R014" n="0454b08"/>也。色身身业，辩才语业，智是意业，妙及无碍通于三 <lb ed="X" n="0483a03"/><lb ed="R014" n="0454b09"/>业<note place="inline">妙色妙辩才妙智故，无碍身无碍辨无碍智故也</note>。妙色身者，非色之色，方 <lb ed="X" n="0483a04"/><lb ed="R014" n="0454b10"/>为妙色。故经云：若见诸相非相，即见<persName>如来</persName>。花严云：色 <lb ed="X" n="0483a05"/><lb ed="R014" n="0454b11"/>身非是<persName>佛</persName>，音声亦复然<note place="inline">以<persName>佛</persName>非色非声故也</note>，亦不離色声，见<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0483a06"/><lb ed="R014" n="0454b12"/>神通力<note place="inline">妙色妙声故</note>。勝鬘经云：<persName>如来</persName>妙色身，世间无与等， <lb ed="X" n="0483a07"/><lb ed="R014" n="0454b13"/>无比不思议等。若以无碍辨色身者，如花严说，乃有 <lb ed="X" n="0483a08"/><lb ed="R014" n="0454b14"/>多种。今略擧四：一、大小无碍。谓一一根皆通法界，而 <lb ed="X" n="0483a09"/><lb ed="R014" n="0454b15"/>不壞诸根之性，又不杂诸根之相。二互用无碍，谓诸 <lb ed="X" n="0483a10"/><lb ed="R014" n="0454b16"/>根相作。三事理无碍，谓现色炳然而不碍擧体性空。 <lb ed="X" n="0483a11"/><lb ed="R014" n="0454b17"/>四应機无碍，谓圆迴之中身十方齐应，多機异感身 <lb ed="X" n="0483a12"/><lb ed="R014" n="0454b18"/>亦不分。无碍辨者，有四辨、七辨。四无碍辨者，一法无 <lb ed="X" n="0483a13"/><lb ed="R014" n="0455a01"/>碍辨，谓诸法自体。二義无碍辨，谓法上之義。三词无 <lb ed="X" n="0483a14"/><lb ed="R014" n="0455a02"/>碍辨，谓得彼方言依彼词句为他说故。四乐说无碍 <lb ed="X" n="0483a15"/><lb ed="R014" n="0455a03"/>辨，于上三种智中随他所喜种种義语乐说无尽故。 <lb ed="X" n="0483a16"/><lb ed="R014" n="0455a04"/>此四辩才初心即习，九地成就、<persName>佛</persName>地究竟。言七辨者， <lb ed="X" n="0483a17"/><lb ed="R014" n="0455a05"/>一捷、二迅、三应機、四无疏谬、五无断尽、六豐義味、七 <lb ed="X" n="0483a18"/><lb ed="R014" n="0455a06"/>一切世间寂勝<note place="inline">七皆一一云辨</note>。若心妙字解者，如上引花严 <lb ed="X" n="0483a19"/><lb ed="R014" n="0455a07"/>中<anchor xml:id="nkr_note_add_0483a1901" n="0483a1901"/><anchor xml:id="beg0483a1901" n="0483a1901"/>已<anchor xml:id="end0483a1901"/>双证身语之妙了。若直就花严宗，即具十种圆 <lb ed="X" n="0483a20"/><lb ed="R014" n="0455a08"/>音，方显<persName>如来</persName>语业。智是意业者，谓一智<note place="inline">花严云一心一智慧，又云 <lb ed="X" n="0483a21"/><lb ed="R014" n="0455a09"/>无师智、自然智、无碍智</note>、二智<note place="inline">如理如量</note>、三智<note place="inline">一切智、道种智、一切种智</note>、四智<note place="inline">圆镜等智</note>、 <lb ed="X" n="0483a22"/><lb ed="R014" n="0455a10"/>五智<note place="inline">加淸净法界智</note>、十智<note place="inline">如花严出现品</note>。此上诸智一多相即、真俗 <lb ed="X" n="0483a23"/><lb ed="R014" n="0455a11"/>互融、空有无违，故名为妙，亦名无碍也。故勝鬘云：如 <lb ed="X" n="0483a24"/><lb ed="R014" n="0455a12"/>来色无尽，智慧亦复然。</p> <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0483b" n="0483b"/> <lb ed="X" n="0483b01"/><lb ed="R014" n="0455a13"/><p xml:id="pX09p0483b0101">疏所住淸净觉所流修证门者，法宝也。上句理法，下 <lb ed="X" n="0483b02"/><lb ed="R014" n="0455a14"/>句教法。馀果法、行法，在<persName>佛</persName>、僧中。言理法者，即真如本 <lb ed="X" n="0483b03"/><lb ed="R014" n="0455a15"/>觉。本无定名，随宗<anchor xml:id="nkr_note_orig_0483001" n="0483001"/>次显。花严中名法界、法性，诸经论 <lb ed="X" n="0483b04"/><lb ed="R014" n="0455a16"/>中多<anchor xml:id="nkr_note_orig_0483002" n="0483002"/>真如。此经虽统称圆觉，剋体而言。云淸净觉，言 <lb ed="X" n="0483b05"/><lb ed="R014" n="0455a17"/>所住者，蹑前<persName>佛</persName>宝而言也。<persName>佛</persName>是能住，真理是<persName>佛</persName>所住， <lb ed="X" n="0483b06"/><lb ed="R014" n="0455a18"/>故<anchor xml:id="nkr_note_orig_0483003" n="0483003"/>云。下文云：<persName>婆伽婆</persName>入于大光明藏。又云：一切<persName>如来</persName> <lb ed="X" n="0483b07"/><lb ed="R014" n="0455b01"/>光严住持。又歎菩萨德云：同住<persName>如来</persName>平等法会。又华 <lb ed="X" n="0483b08"/><lb ed="R014" n="0455b02"/>严云：<persName>佛</persName>住甚深真法性寂灭无相同虚空。<note place="inline">上皆证<persName>佛</persName>是能住，法 <lb ed="X" n="0483b09"/><lb ed="R014" n="0455b03"/>是所住也。</note></p><p xml:id="pX09p0483b0905" cb:place="inline">△所流修证门者，修是行，证是果。门字正当教 <lb ed="X" n="0483b10"/><lb ed="R014" n="0455b04"/>法。意明教法是修证之门户路<g ref="#CB17515">径</g>也。故法花云：其智 <lb ed="X" n="0483b11"/><lb ed="R014" n="0455b05"/>慧门。天亲判云：是教甚深。亦显教是修证之门也。不 <lb ed="X" n="0483b12"/><lb ed="R014" n="0455b06"/>以智慧为教，但以门为教矣。又魏译金刚般若经，节 <lb ed="X" n="0483b13"/><lb ed="R014" n="0455b07"/>节皆云此法门<note place="inline">秦译即云此经</note>。即知门之与经，皆是教法。言 <lb ed="X" n="0483b14"/><lb ed="R014" n="0455b08"/>所流者，亦是蹑<persName>佛</persName>宝而言也。<persName>佛</persName>是能流故。故涅槃云： <lb ed="X" n="0483b15"/><lb ed="R014" n="0455b09"/>从牛出乳，乃至醍醐。喩从<persName>佛</persName>流出五味教法。亦可所 <lb ed="X" n="0483b16"/><lb ed="R014" n="0455b10"/>流之言，蹑上句理法。教是真理随缘之法故。故下云： <lb ed="X" n="0483b17"/><lb ed="R014" n="0455b11"/>圆觉流出一切，乃至教授菩萨。又梁摄论云：从淸净 <lb ed="X" n="0483b18"/><lb ed="R014" n="0455b12"/>法界，流出正体智。乃至大悲心中，流出十二分教。又 <lb ed="X" n="0483b19"/><lb ed="R014" n="0455b13"/>唯识论释第三地所证，名勝流真如者。谓真如所流， <lb ed="X" n="0483b20"/><lb ed="R014" n="0455b14"/>教法最勝故。</p> <lb ed="X" n="0483b21"/><lb ed="R014" n="0455b15"/><p xml:id="pX09p0483b2101">疏妙德普贤尊十二百千众者，上句偏指二菩萨是 <lb ed="X" n="0483b22"/><lb ed="R014" n="0455b16"/>法门上首，为大众之尊，或即十二大士是我所尊；下 <lb ed="X" n="0483b23"/><lb ed="R014" n="0455b17"/>句总指经文所列十二菩萨。<note place="inline">馀十者，即普眼等也。</note>百千者，即经 <lb ed="X" n="0483b24"/><lb ed="R014" n="0455b18"/>结数十万人也。众字，即经云与诸眷属。或但结百千， <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0483c" n="0483c"/> <lb ed="X" n="0483c01"/><lb ed="R014" n="0456a01"/>即名为众。偏标二大士者，有所表故。故花严法界品 <lb ed="X" n="0483c02"/><lb ed="R014" n="0456a02"/>列五百菩萨，特标此二而为上首。言表法者，淸凉大 <lb ed="X" n="0483c03"/><lb ed="R014" n="0456a03"/>师以二圣对毘卢遮那，著三圣圆融观。初明二圣法 <lb ed="X" n="0483c04"/><lb ed="R014" n="0456a04"/>门，<anchor xml:id="nkr_note_orig_0483004" n="0483004"/>毘为三对：一、体信对，普贤表所信法界即在缠如 <lb ed="X" n="0483c05"/><lb ed="R014" n="0456a05"/>来藏也，<note place="inline">理趣般若云：一切众生皆<persName>如来</persName>藏，普贤菩萨自体遍故。普贤初会即入<persName>如来</persName>藏身三昧，意在此 <lb ed="X" n="0483c06"/><lb ed="R014" n="0456a06"/>也。</note>文殊表能信之心，<note place="inline"><persName>佛</persName>名经说一切诸<persName>佛</persName>皆因文殊而发心者，表依信故。善财始见 <lb ed="X" n="0483c07"/><lb ed="R014" n="0456a07"/>发大心者，当信位故。为十信会主，名妙首故也。</note>二、解行对，文殊表解，<note place="inline">慈氏云：汝先得 <lb ed="X" n="0483c08"/><lb ed="R014" n="0456a08"/>见诸善知识，闻菩萨行，皆是文殊威神力故。又文殊常为一切菩萨师故。</note>普贤表所起万 <lb ed="X" n="0483c09"/><lb ed="R014" n="0456a09"/>行。<note place="inline">上诸经皆云普贤行故。</note>三、理、智对：普贤表所证法界，即出缠 <lb ed="X" n="0483c10"/><lb ed="R014" n="0456a10"/><persName>如来</persName>藏；<note place="inline">善财童子入其身故，身相如虚空故。见普贤即得知波罗蜜者，依理发智故。</note>文殊 <lb ed="X" n="0483c11"/><lb ed="R014" n="0456a11"/>表能证大智。<note place="inline">本所事<persName>佛</persName>，名不动智。故慈氏云：文殊常为诸<persName>佛</persName>母故，于诸经中多显般若故。又 <lb ed="X" n="0483c12"/><lb ed="R014" n="0456a12"/>云：从文殊智慧大海之所生故。先见文殊，方见普贤者，有智方能证理故。故古德以後文殊为智，照无二相。不 <lb ed="X" n="0483c13"/><lb ed="R014" n="0456a13"/>见身相者，理、智无二故；初见身相者，信、智能、所不二故也。</note>言圆融者，初三文殊相 <lb ed="X" n="0483c14"/><lb ed="R014" n="0456a14"/>融，谓必因信而成解。有解无信，增邪见故；有信无解， <lb ed="X" n="0483c15"/><lb ed="R014" n="0456a15"/>长无明故。信、解真正，方了本源，成真极智。极智返照， <lb ed="X" n="0483c16"/><lb ed="R014" n="0456a16"/>不异初心。故初发心，即成正觉。後三普贤相融，谓依 <lb ed="X" n="0483c17"/><lb ed="R014" n="0456a17"/>体起行，行心称理，称理为真法界。又以二圣相对融 <lb ed="X" n="0483c18"/><lb ed="R014" n="0456a18"/>者：一、若不信<persName>如来</persName>藏，信则是邪；二、解、行无二；三、理、智 <lb ed="X" n="0483c19"/><lb ed="R014" n="0456b01"/>无二。皆可知矣。疏：二、圣法门相融，離相绝言，没同果 <lb ed="X" n="0483c20"/><lb ed="R014" n="0456b02"/>海，是曰毘卢遮那光明遍照。由是義故，偏擧二圣而 <lb ed="X" n="0483c21"/><lb ed="R014" n="0456b03"/>皈依也。</p> <lb ed="X" n="0483c22"/><lb ed="R014" n="0456b04"/><p xml:id="pX09p0483c2201">疏我发深弘誓莊严要略经者，二、述所作事也。我者，自 <lb ed="X" n="0483c23"/><lb ed="R014" n="0456b05"/>指五蕴；假者，非邪慢心而有所说。如下释序分中说 <lb ed="X" n="0483c24"/><lb ed="R014" n="0456b06"/>矣。发谓发起；深者，称理发心，坚如金刚，志不可夺也。 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0484a" n="0484a"/> <lb ed="X" n="0484a01"/><lb ed="R014" n="0456b07"/>弘誓者，有通，有别。通者，大乘宗中必须发菩提心，三、 <lb ed="X" n="0484a02"/><lb ed="R014" n="0456b08"/>四弘誓。今制疏释经，即当学法门度众生也。然意亦 <lb ed="X" n="0484a03"/><lb ed="R014" n="0456b09"/>通四，故法花云：弘誓深如海历劫不思议<note place="inline">兼证深字</note>。别者， <lb ed="X" n="0484a04"/><lb ed="R014" n="0456b10"/>菩萨从初发心，因缘不同，意亦稍异。故论云：信成就 <lb ed="X" n="0484a05"/><lb ed="R014" n="0456b11"/>发心者，乃至信成就故，诸<persName>佛</persName>、菩萨令发心。或以大悲 <lb ed="X" n="0484a06"/><lb ed="R014" n="0456b12"/>故，自然发心；或因正法欲灭，以护法因缘故，能自发 <lb ed="X" n="0484a07"/><lb ed="R014" n="0456b13"/>心。如是信心成就得发心者，入正定聚，毕竟不退，名 <lb ed="X" n="0484a08"/><lb ed="R014" n="0456b14"/>住<persName>如来</persName>种中正因相应。释曰：此遇缘发心三种之相， <lb ed="X" n="0484a09"/><lb ed="R014" n="0456b15"/>初是他力，後二自力。今当最後意兼，文非此意，如前 <lb ed="X" n="0484a10"/><lb ed="R014" n="0456b16"/>序疏中第一、标意中所释也。</p><p xml:id="pX09p0484a1012" cb:place="inline">△莊严要略经者，然菩 <lb ed="X" n="0484a11"/><lb ed="R014" n="0456b17"/>萨造论，莊严<persName>佛</persName>经，略有五喩，名莊严也。一者、如莲未 <lb ed="X" n="0484a12"/><lb ed="R014" n="0456b18"/>开，见虽生喜<note place="inline">喩<persName>佛</persName>说经</note>，不如剖<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1201" n="0484a1201"/><anchor xml:id="beg0484a1201" n="0484a1201"/>已<anchor xml:id="end0484a1201"/>香气芬馥<note place="inline">如造论释，下四例此配释</note>。 <lb ed="X" n="0484a13"/><lb ed="R014" n="0457a01"/>二、如金未用，见虽生喜，不如用之为莊严具。三、如膳未 <lb ed="X" n="0484a14"/><lb ed="R014" n="0457a02"/>食，见虽生喜，不如食<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1401" n="0484a1401"/><anchor xml:id="beg0484a1401" n="0484a1401"/>已<anchor xml:id="end0484a1401"/>知其美味。四、如报庆喜，见虽 <lb ed="X" n="0484a15"/><lb ed="R014" n="0457a03"/>生喜，不如读<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1501" n="0484a1501"/><anchor xml:id="beg0484a1501" n="0484a1501"/>已<anchor xml:id="end0484a1501"/>知其庆事。五、如珍宝未得，见虽生喜， <lb ed="X" n="0484a16"/><lb ed="R014" n="0457a04"/>不如得<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1601" n="0484a1601"/><anchor xml:id="beg0484a1601" n="0484a1601"/>已<anchor xml:id="end0484a1601"/>摄为<anchor xml:id="nkr_note_add_0484a1602" n="0484a1602"/><anchor xml:id="beg0484a1602" n="0484a1602"/>己<anchor xml:id="end0484a1602"/>财。故造论名莊严经也<note place="inline">慈息唯识疏中有此 <lb ed="X" n="0484a17"/><lb ed="R014" n="0457a05"/>五喩，应是大莊严论释中所说</note>。此方造疏，即西国之论，但名异耳<note place="inline">晓云 <lb ed="X" n="0484a18"/><lb ed="R014" n="0457a06"/>金刚三昧经疏亦题为论</note>。然造疏论，有二仪式。若经文繁廣，前後 <lb ed="X" n="0484a19"/><lb ed="R014" n="0457a07"/>褈叠，恐读者难见始末，则须疏理繁重，撮略关节，标 <lb ed="X" n="0484a20"/><lb ed="R014" n="0457a08"/>擧显示，令後学易见。若经文简略，含于多義，则须一 <lb ed="X" n="0484a21"/><lb ed="R014" n="0457a09"/>一分折，廣引诸教，展演莊严，达立宗部。今此经文，甚 <lb ed="X" n="0484a22"/><lb ed="R014" n="0457a10"/>至要略<note place="inline">下教起因缘中具明此相，可捡叙之</note>，故须发明大義，故云莊严 <lb ed="X" n="0484a23"/><lb ed="R014" n="0457a11"/>要略经也。</p> <lb ed="X" n="0484a24"/><lb ed="R014" n="0457a12"/><p xml:id="pX09p0484a2401">疏愿三宝慈哀，冥资方便慧者，三、祈、请、加、护也。愿谓 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0484b" n="0484b"/> <lb ed="X" n="0484b01"/><lb ed="R014" n="0457a13"/>希欲。三宝者，正祈别相，兼含同体，心外无别<persName>佛</persName>法故。 <lb ed="X" n="0484b02"/><lb ed="R014" n="0457a14"/>哀谓哀愍，即是悲也。故藏中数大经，皆以大悲为大 <lb ed="X" n="0484b03"/><lb ed="R014" n="0457a15"/>哀。冥资者，诸<persName>佛</persName>、菩萨加持，有冥有显。显谓手摩顶，口 <lb ed="X" n="0484b04"/><lb ed="R014" n="0457a16"/>印赞，意与智者<note place="inline">由身、口表意，意亦成显加也</note>。冥谓不观此相，但潜 <lb ed="X" n="0484b05"/><lb ed="R014" n="0457a17"/>得力，无诸障难，色力坚强，心眼开通，智思善巧。今自 <lb ed="X" n="0484b06"/><lb ed="R014" n="0457a18"/>顾凡劣，不敢求请显加，但希冥也。问：心即是<persName>佛</persName>，何别 <lb ed="X" n="0484b07"/><lb ed="R014" n="0457b01"/>求加？妄念即魔，何除外障？答：无念，则内心、外境皆<persName>佛</persName>； <lb ed="X" n="0484b08"/><lb ed="R014" n="0457b02"/>妄起，则内心、外境皆魔。所以然者，各随气类故。若心 <lb ed="X" n="0484b09"/><lb ed="R014" n="0457b03"/>離念，等虚空界，即法身本觉之<persName>佛</persName>，故十方诸<persName>佛</persName>法尔 <lb ed="X" n="0484b10"/><lb ed="R014" n="0457b04"/>加持。若心起念，即五蕴俱生，名烦恼魔，故波旬眷属 <lb ed="X" n="0484b11"/><lb ed="R014" n="0457b05"/>得其方便，法尔附著，常惑乱故。今寂诸妄念法，发菩 <lb ed="X" n="0484b12"/><lb ed="R014" n="0457b06"/>提心，希望三宝冥资，令方便、智慧通达事、理。方便者， <lb ed="X" n="0484b13"/><lb ed="R014" n="0457b07"/>梵语沤和，即涉事善巧也。慧者，梵云般若，即观空拣 <lb ed="X" n="0484b14"/><lb ed="R014" n="0457b08"/>妄也。故肇论云：沤和、般若者，大慧之称也<note place="inline">合二通为大慧</note>。见 <lb ed="X" n="0484b15"/><lb ed="R014" n="0457b09"/>法实相，谓之般若；能不形证，沤和功也。适化众生，为 <lb ed="X" n="0484b16"/><lb ed="R014" n="0457b10"/>之沤和；不染尘累，般若力也<note place="inline">荷泽云：六根无染，即空慧之功</note>。然则般 <lb ed="X" n="0484b17"/><lb ed="R014" n="0457b11"/>若之门观空，沤和之门涉有。涉有未始迷虚，故常处 <lb ed="X" n="0484b18"/><lb ed="R014" n="0457b12"/>有而不染；不厌有而观空，故離空而不证。是为一念 <lb ed="X" n="0484b19"/><lb ed="R014" n="0457b13"/>之力，权慧具矣。净名亦云：贪著禅味，是菩萨缚。<note place="inline">上界生，二 <lb ed="X" n="0484b20"/><lb ed="R014" n="0457b14"/>乘证。</note>以方便生，是菩萨解。<note place="inline">为物示生。</note>无方便慧缚，<note place="inline">二乘智。</note>有方 <lb ed="X" n="0484b21"/><lb ed="R014" n="0457b15"/>便慧解，<note place="inline">寂照之智。</note>无慧方便缚，<note place="inline">爱见行也。</note>有慧方便解。<note place="inline">无缘悲巧积众 <lb ed="X" n="0484b22"/><lb ed="R014" n="0457b16"/>德，方便也。真达实相，慧也。二备方解。</note>何谓无方便慧缚？谓以爱见心，莊 <lb ed="X" n="0484b23"/><lb ed="R014" n="0457b17"/>严<persName>佛</persName>土，成就众生。于空无相无作法中，而自调伏，是 <lb ed="X" n="0484b24"/><lb ed="R014" n="0457b18"/>名无方便慧缚。<note place="inline">六住以下，心未自在。在有则捨空，在空则捨有。未能以平等真心，有无俱涉。所 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0484c" n="0484c"/> <lb ed="X" n="0484c01"/><lb ed="R014" n="0458a01"/>以严化，即成爱见。</note>何谓有方便慧解？谓不以爱见云云，<note place="inline">反上。</note>于 <lb ed="X" n="0484c02"/><lb ed="R014" n="0458a02"/>空云云，<note place="inline">同上。</note>而不疲厌，是名云云。<note place="inline">七住<anchor xml:id="nkr_note_add_0484c0201" n="0484c0201"/><anchor xml:id="beg0484c0201" n="0484c0201"/>已<anchor xml:id="end0484c0201"/>上，二行备。又仁王初地，双照二谛， <lb ed="X" n="0484c03"/><lb ed="R014" n="0458a03"/>平等道也。</note>何谓无慧方便缚？谓菩萨住贪欲痴等烦恼，而 <lb ed="X" n="0484c04"/><lb ed="R014" n="0458a04"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0484001" n="0484001"/>虽众德本，是名云云。<note place="inline">不修空而除烦恼，是无慧也。而勤积众德，有方便。</note>何谓 <lb ed="X" n="0484c05"/><lb ed="R014" n="0458a05"/>有慧方便解？谓離诸贪欲痴等，而殖众德本，迴向阿 <lb ed="X" n="0484c06"/><lb ed="R014" n="0458a06"/>云云，是名云云。<note place="inline">或先空後有，或先有後空。</note><name role="" type="person">文殊师利</name>！有疾菩萨，应 <lb ed="X" n="0484c07"/><lb ed="R014" n="0458a07"/>如是观诸法。又复观身无常苦空非我，是名为慧。虽 <lb ed="X" n="0484c08"/><lb ed="R014" n="0458a08"/>身有疾，常在生死，饶益一切，而不厌倦，是名方便云 <lb ed="X" n="0484c09"/><lb ed="R014" n="0458a09"/>云。乃至调伏不调伏云云。释曰：據上二文，阙慧则迷 <lb ed="X" n="0484c10"/><lb ed="R014" n="0458a10"/>理，阙方便则迷事。故归三宝，求资二事。</p> <lb ed="X" n="0484c11"/><lb ed="R014" n="0458a11"/><p xml:id="pX09p0484c1101">疏一切法门海下四句，第四、述所加事也。法门潜流， <lb ed="X" n="0484c12"/><lb ed="R014" n="0458a12"/>入我心有。若约论中而言，诸<persName>佛</persName>报、化本是我心之用 <lb ed="X" n="0484c13"/><lb ed="R014" n="0458a13"/>大。又據花严出现品，有大海潜流四天下地，喩<persName>佛</persName>智 <lb ed="X" n="0484c14"/><lb ed="R014" n="0458a14"/>遍入众生身、心。文云：<persName>佛</persName>子！譬如大海，其水潜流四天 <lb ed="X" n="0484c15"/><lb ed="R014" n="0458a15"/>下地及八十亿诸小州中。有穿凿者，无不得水。而彼 <lb ed="X" n="0484c16"/><lb ed="R014" n="0458a16"/>大海不作分别：我出于水。<persName>佛</persName>智海水亦复如是，流出 <lb ed="X" n="0484c17"/><lb ed="R014" n="0458a17"/>入一切众生心中。若诸众生观察境界，修习法门，则 <lb ed="X" n="0484c18"/><lb ed="R014" n="0458a18"/>得智慧，淸净明了。而<persName>如来</persName>智平等无二，无有分别，但 <lb ed="X" n="0484c19"/><lb ed="R014" n="0458b01"/>随众生心行异，故所得智慧各各不同。问：<persName>佛</persName>智本遍 <lb ed="X" n="0484c20"/><lb ed="R014" n="0458b02"/>众生心中，今乃更愿流入者，但以迷之积久，不得其 <lb ed="X" n="0484c21"/><lb ed="R014" n="0458b03"/>用。今欲求显发，必藉勝缘，故云尔也。故花严十地品 <lb ed="X" n="0484c22"/><lb ed="R014" n="0458b04"/><name role="" type="person">金刚藏菩萨</name>受诸<persName>佛</persName>加，欲说十地，自云：无量<persName>佛</persName>神力 <lb ed="X" n="0484c23"/><lb ed="R014" n="0458b05"/>咸来入我身此处难宣示我今说少分。今不敢同彼， <lb ed="X" n="0484c24"/><lb ed="R014" n="0458b06"/>故但言潜流入心也。法花经中阿难亦云：<persName>世尊</persName>甚希 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0485a" n="0485a"/> <lb ed="X" n="0485a01"/><lb ed="R014" n="0458b07"/>有令我念过去无量诸<persName>佛</persName>法如今日所闻。亦是<persName>佛</persName>加 <lb ed="X" n="0485a02"/><lb ed="R014" n="0458b08"/>令法门入心之義，故今祈愿。</p><p xml:id="pX09p0485a0212" cb:place="inline">△疏心通義相生者，愿 <lb ed="X" n="0485a03"/><lb ed="R014" n="0458b09"/>得心通达触向，无所迷滞，千门万義，历历分明，如镜 <lb ed="X" n="0485a04"/><lb ed="R014" n="0458b10"/>净明，众像皆现。故<persName>佛</persName>地论云：闻者善根本愿增上缘 <lb ed="X" n="0485a05"/><lb ed="R014" n="0458b11"/>力，<persName>如来</persName>识上文、義相生；<persName>如来</persName>慈悲本愿增上缘力，闻 <lb ed="X" n="0485a06"/><lb ed="R014" n="0458b12"/>者识上文、義相生。<note place="inline">今所愿者，正当此也。</note>二十、唯识云：辗转增上 <lb ed="X" n="0485a07"/><lb ed="R014" n="0458b13"/>力二识成决定。疏风画空中现者，此喩识上所闻所 <lb ed="X" n="0485a08"/><lb ed="R014" n="0458b14"/>现文、義之相，不滞筌罤，忘诠得意，文字性離，无闻无 <lb ed="X" n="0485a09"/><lb ed="R014" n="0458b15"/>得之意也。如风画在空，无相可取，然非无也。故王缙 <lb ed="X" n="0485a10"/><lb ed="R014" n="0458b16"/>相公制延秀法师法花经疏序云：于文字不著，乃能 <lb ed="X" n="0485a11"/><lb ed="R014" n="0458b17"/>解经。然风画是花严？十地品初<name role="" type="person">金刚藏菩萨</name>歎十地 <lb ed="X" n="0485a12"/><lb ed="R014" n="0458b18"/>难说之喩也。谓刚藏说十地名<anchor xml:id="nkr_note_add_0485a1201" n="0485a1201"/><anchor xml:id="beg0485a1201" n="0485a1201"/>已<anchor xml:id="end0485a1201"/>，默然不释。解脱月 <lb ed="X" n="0485a13"/><lb ed="R014" n="0459a01"/>菩萨三请：大众一请，诸<persName>佛</persName>加请。总三家五请，然後说 <lb ed="X" n="0485a14"/><lb ed="R014" n="0459a02"/>之。解脱月请中兼刚藏上，总有五段经文。此喩即当 <lb ed="X" n="0485a15"/><lb ed="R014" n="0459a03"/>第二、法深难受止中之文也。<note place="inline">五段者，一、怪默腾疑请，二、法深难受止，三、歎众 <lb ed="X" n="0485a16"/><lb ed="R014" n="0459a04"/>堪闻请，四、不堪有损止，五、双歎人、法请。刚藏未止，大众及<persName>佛</persName>相续便请。</note>文云：菩萨所行 <lb ed="X" n="0485a17"/><lb ed="R014" n="0459a05"/>地，最上诸<persName>佛</persName>本云云，微细难可见。離念超心地云云， <lb ed="X" n="0485a18"/><lb ed="R014" n="0459a06"/>如空中彩画，如空中风相，牟尼智<note place="inline">如空</note>如是分别<note place="inline">如风画也</note> <lb ed="X" n="0485a19"/><lb ed="R014" n="0459a07"/>难可见。<note place="inline">以证从旨故也。</note>天亲论释<note place="inline">兼彼疏撮，略参而用之。</note>风喩音声，画 <lb ed="X" n="0485a20"/><lb ed="R014" n="0459a08"/>喩名句文身，空喩证智。谓不单取空，<note place="inline">无风画处之空，易说故也。</note>亦 <lb ed="X" n="0485a21"/><lb ed="R014" n="0459a09"/>不单说风画。<note place="inline">壁上画，树上风，皆可见闻故也。</note>然空中风画，不可言无。 <lb ed="X" n="0485a22"/><lb ed="R014" n="0459a10"/>若依树壁，则可闻见，故亦不可言有。依空不住，故非 <lb ed="X" n="0485a23"/><lb ed="R014" n="0459a11"/>有非无，故不可说。由说者以二事说，<note place="inline">音声善字。</note>听者以二事 <lb ed="X" n="0485a24"/><lb ed="R014" n="0459a12"/>听，故擧风画二喩耳。至地体中，刚藏说十二偈，偈中 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0485b" n="0485b"/> <lb ed="X" n="0485b01"/><lb ed="R014" n="0459a13"/>亦云：如空中鸟迹，难说难可示。论云：鸟行空中，迹处 <lb ed="X" n="0485b02"/><lb ed="R014" n="0459a14"/>不可说，亦不可见。如是鸟迹住处，名句文身住处也。 <lb ed="X" n="0485b03"/><lb ed="R014" n="0459a15"/>空处迹相，不可分故。名句文身亦尔，证智所摄，不可 <lb ed="X" n="0485b04"/><lb ed="R014" n="0459a16"/>说闻。何以故？非如声性故，非如地智名句文身。此处 <lb ed="X" n="0485b05"/><lb ed="R014" n="0459a17"/>深故，示现義相。<note place="inline">上显默然不说之意，此<anchor xml:id="nkr_note_orig_0485001" n="0485001"/>〔识〕众不应如声即取。</note></p> <lb ed="X" n="0485b06"/><lb ed="R014" n="0459a18"/><p xml:id="pX09p0485b0601">疏文文符圣意，句句合群機者，五、益所为機也。于中， <lb ed="X" n="0485b07"/><lb ed="R014" n="0459b01"/>上句是益，下句为機，即契理<note place="inline">上句</note>、契機<note place="inline">下句</note>之義也。又圆 <lb ed="X" n="0485b08"/><lb ed="R014" n="0459b02"/>顿之宗，所作必须融于性、相。今愿符<anchor xml:id="nkr_note_orig_0485002" n="0485002"/>重圣意，是上同 <lb ed="X" n="0485b09"/><lb ed="R014" n="0459b03"/>诸<persName>佛</persName>；愿合群機，下同众生。故<persName>佛</persName>顶经文殊判观音圆 <lb ed="X" n="0485b10"/><lb ed="R014" n="0459b04"/>通文云：上合十方诸<persName>佛</persName>，下合六道众生，同一悲仰。此 <lb ed="X" n="0485b11"/><lb ed="R014" n="0459b05"/>经云：一切<persName>如来</persName>光严住持，是诸众生淸净觉地。</p><p xml:id="pX09p0485b1119" cb:place="inline">△疏 <lb ed="X" n="0485b12"/><lb ed="R014" n="0459b06"/>身、心入觉城，同受无为乐者，六機所获益也。上句菩 <lb ed="X" n="0485b13"/><lb ed="R014" n="0459b07"/>提，下句涅槃也。究竟大益，不过此二，是无上果。身、心 <lb ed="X" n="0485b14"/><lb ed="R014" n="0459b08"/>入者，淸凉大师释新花严题中入不思议解脱境界 <lb ed="X" n="0485b15"/><lb ed="R014" n="0459b09"/>云：入有二种：一者、身入，二者、心入。身由心证，<note place="inline">随识即身阻碍， <lb ed="X" n="0485b16"/><lb ed="R014" n="0459b10"/>阻碍名不入；随智则身融通，融通名入。</note>故廣辨心入。心入有三，谓信、解、 <lb ed="X" n="0485b17"/><lb ed="R014" n="0459b11"/>行。具如彼释。<note place="inline">不言证者，证在能、所契合中释之，自有五義。至释淸凉净慧章中，释入地菩萨 <lb ed="X" n="0485b18"/><lb ed="R014" n="0459b12"/>随顺觉性義中，具引用之。</note>觉城者，是所入。所入，即圆觉也。城者，是 <lb ed="X" n="0485b19"/><lb ed="R014" n="0459b13"/>喩。故下文云：爱憎生于心谄曲存诸念是故多迷闷 <lb ed="X" n="0485b20"/><lb ed="R014" n="0459b14"/>不能入觉城。今先释入觉，後方释喩。然众生本不出 <lb ed="X" n="0485b21"/><lb ed="R014" n="0459b15"/>圆觉，今云入者，如经所说：以爱憎、谄曲，故迷闷不入。 <lb ed="X" n="0485b22"/><lb ed="R014" n="0459b16"/>长行经云：一切众生从无始来执我、人、众生、寿命，由 <lb ed="X" n="0485b23"/><lb ed="R014" n="0459b17"/>此便生憎、爱二境，乃至由此不能入淸净觉等。释曰： <lb ed="X" n="0485b24"/><lb ed="R014" n="0459b18"/>既由迷不入，故今制疏释经。经義明显，以之开示众 <pb ed="X" xml:id="X09.0245.0485c" n="0485c"/> <lb ed="X" n="0485c01"/><lb ed="R014" n="0460a01"/>生，皆令悟入。如城门开，即入城也。以城喩觉者，如下 <lb ed="X" n="0485c02"/><lb ed="R014" n="0460a02"/>释此觉城有三義：一、防外敌，二、养人众，三、开门引摄。 <lb ed="X" n="0485c03"/><lb ed="R014" n="0460a03"/>今以不入觉城，故爱增诸念侵逼。若了心性空，则众 <lb ed="X" n="0485c04"/><lb ed="R014" n="0460a04"/>惑不入；见恒沙功德，即万行圆增。道无不通，则自、他 <lb ed="X" n="0485c05"/><lb ed="R014" n="0460a05"/>引摄，便能契果。绝百非以成解脱，养众德以全法身， <lb ed="X" n="0485c06"/><lb ed="R014" n="0460a06"/>开般若无不通矣。同受无为乐者，即涅槃寂静乐也。 <lb ed="X" n="0485c07"/><lb ed="R014" n="0460a07"/>谓于觉城之中受此乐也。无为及安乐，皆是涅槃之 <lb ed="X" n="0485c08"/><lb ed="R014" n="0460a08"/>義，如彼经说<note place="inline">涅槃经</note>。然诸经、论所说，乐有多种<note place="inline">瑜伽等论、善戒 <lb ed="X" n="0485c09"/><lb ed="R014" n="0460a09"/>等经也</note>。今略论五<note place="inline">于上经、论多种乐中，除欲界染之乐，纂为此五</note>：一、出家远離 <lb ed="X" n="0485c10"/><lb ed="R014" n="0460a10"/>乐<note place="inline">世间多有忧、苦，永断是苦也</note>，二、禅定适悦乐<note place="inline">轻安调畅，适悦身心故</note>，三、永 <lb ed="X" n="0485c11"/><lb ed="R014" n="0460a11"/>断诸受乐<note place="inline">断乐爱捨受，以断多乐，故名为断乐。有说无想定为断乐，是義不然。何以故？不断受 <lb ed="X" n="0485c12"/><lb ed="R014" n="0460a12"/>故</note>，四、无上菩提觉法乐<note place="inline">法喜等故。<persName>佛</persName>初得菩提时，一七日自受法乐故也</note>，五、 <lb ed="X" n="0485c13"/><lb ed="R014" n="0460a13"/>无上涅槃寂灭乐<note place="inline">彼经云：涅槃是安乐義。又云：生灭灭<anchor xml:id="nkr_note_add_0485c1301" n="0485c1301"/><anchor xml:id="beg0485c1301" n="0485c1301"/>已<anchor xml:id="end0485c1301"/>，寂灭为乐</note>。</p> <lb ed="X" n="0485c14"/><lb ed="R014" n="0460a14"/> <lb ed="X" n="0485c15"/><lb ed="R014" n="0460a15"/><cb:juan fun="close" n="1b"><cb:jhead>圆觉经大疏释義钞卷第一<note place="inline">之下</note></cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0485c16"/><lb ed="R014" n="0460a16"/> <lb ed="X" n="0485c17"/><lb ed="R014" n="0460a17"/><cb:div type="w"><p xml:id="pX09p0485c1701">弟子刘华 命工开刻</p></cb:div> </cb:div></body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0459b0901" to="#end0459b0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4"><g ref="#CB05242">䰂</g></lem><rdg wit="#wit.orig"><g ref="#CB15062">䰂</g></rdg></app> <app from="#beg0459c0201" to="#end0459c0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0459c0601" to="#end0459c0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0460c1201" to="#end0460c1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0461a1601" to="#end0461a1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0461a2101" to="#end0461a2101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0461b1401" to="#end0461b1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0461b2401" to="#end0461b2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0462a0201" to="#end0462a0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0462b1401" to="#end0462b1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">宝</lem><rdg wit="#wit.orig">实</rdg></app> <app from="#beg0462c2301" to="#end0462c2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">迴</lem><rdg wit="#wit.orig">迥</rdg></app> <app from="#beg0463c1901" to="#end0463c1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0465a0201" to="#end0465a0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0466a2301" to="#end0466a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0466b0101" to="#end0466b0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0466c1001" to="#end0466c1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0466c2401" to="#end0466c2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0469b1701" to="#end0469b1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0470c1501" to="#end0470c1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0471a0601" to="#end0471a0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0471a0602" to="#end0471a0602"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0471b1301" to="#end0471b1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0471b1901" to="#end0471b1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0471b2301" to="#end0471b2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0471c2401" to="#end0471c2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0472c1701" to="#end0472c1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0473c1001" to="#end0473c1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0474c1101" to="#end0474c1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">金</lem><rdg wit="#wit.orig">也</rdg></app> <app from="#beg0474c1801" to="#end0474c1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0475a1401" to="#end0475a1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0475a1601" to="#end0475a1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0475a2101" to="#end0475a2101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0475b1601" to="#end0475b1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0475b2301" to="#end0475b2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0475c0101" to="#end0475c0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0475c1401" to="#end0475c1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0476b0801" to="#end0476b0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0476c1001" to="#end0476c1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp5" cb:provider="身外有乾坤 (2021-03-22)">超刹宝<note type="cf1">T39n1795_p0524b17</note><note type="cf2">X09n0243_p0324a18</note><note type="cf3">X09n0248_p0836c16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">起宝刹</rdg></app> <app from="#beg0477c1801" to="#end0477c1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0478a0101" to="#end0478a0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0478a0102" to="#end0478a0102"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0478a0201" to="#end0478a0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0478a1401" to="#end0478a1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0478b1301" to="#end0478b1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0478c1001" to="#end0478c1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0478c1101" to="#end0478c1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0479a1801" to="#end0479a1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0479c0401" to="#end0479c0401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0479c0601" to="#end0479c0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0480a1501" to="#end0480a1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0480a1701" to="#end0480a1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0480a2001" to="#end0480a2001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0480b0301" to="#end0480b0301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0480b0701" to="#end0480b0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0480b0901" to="#end0480b0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0480b1901" to="#end0480b1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0481c0301" to="#end0481c0301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0482a0701" to="#end0482a0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0482c1701" to="#end0482c1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0483a1901" to="#end0483a1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0484a1201" to="#end0484a1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0484a1401" to="#end0484a1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0484a1501" to="#end0484a1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0484a1601" to="#end0484a1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0484a1602" to="#end0484a1602"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0484c0201" to="#end0484c0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0485a1201" to="#end0485a1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0485c1301" to="#end0485c1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="cbeta-notes"> <head>CBETA 挍注</head> <p> </p> </cb:div> <cb:div type="xuzang-notes"> <head>卍续藏 挍注</head> <p> <note n="0459001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0459001">异无沙门二字</note> <note n="0460001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0460001">就疑孰</note> <note n="0460002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0460002">朱疑文</note> <note n="0460003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0460003">有略疏幷钞作变通二字</note> <note n="0461001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0461001">泮与判同</note> <note n="0461002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0461002">搏与捕同</note> <note n="0461003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0461003">语异作诘</note> <note n="0461004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0461004 #note_star_1">无一作元次同</note> <note n="0465001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0465001 #note_star_2 #note_star_3">微疑征下同</note> <note n="0466001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0466001">逊悌或作孙弟</note> <note n="0468001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0468001">碍异作凝</note> <note n="0469001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0469001">虽疑離</note> <note n="0470001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0470001">云疑亡</note> <note n="0470002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0470002">云疑六</note> <note n="0473001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0473001">略疏之钞卷幷下有十行馀文</note> <note n="0473002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0473002">问疑同</note> <note n="0474001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0474001">谁疑虽</note> <note n="0475001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475001">谁疑虽</note> <note n="0475002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475002">彼疑後</note> <note n="0475003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475003">起疑趣</note> <note n="0475004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475004">单疑触</note> <note n="0475005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0475005">埋疏作埋</note> <note n="0477001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0477001">置疑罝</note> <note n="0477002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0477002">者现行本作为</note> <note n="0478001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478001">矣现本作夫</note> <note n="0478002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478002">施略疏抄作之</note> <note n="0478003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478003">生作至</note> <note n="0478004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478004 #note_star_4">难疑虽次同</note> <note n="0478005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0478005">条流疑修疏</note> <note n="0480001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0480001">勒疑剩字</note> <note n="0481001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0481001">修异作条流二字</note> <note n="0482001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0482001">表下疑脱无字</note> <note n="0482002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0482002">得疑量</note> <note n="0482003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0482003">照上一有鉴字</note> <note n="0482004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0482004">通疏作总</note> <note n="0483001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0483001">次疑以</note> <note n="0483002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0483002">真上疑脱名</note> <note n="0483003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0483003">云疑剩字</note> <note n="0483004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0483004">毘疑略</note> <note n="0484001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0484001">虽疑植</note> <note n="0485001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0485001">识疑诫</note> <note n="0485002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0485002">重疑剩字</note> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0459b0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0459b0901"><g ref="#CB05242">䰂</g>【CB】，<g ref="#CB15062">䰂</g>【卍续】</note> <note n="0459c0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0459c0201">己【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0459c0601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0459c0601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0460c1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0460c1201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0461a1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0461a1601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0461a2101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0461a2101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0461b1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0461b1401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0461b2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0461b2401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0462a0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0462a0201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0462b1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0462b1401">宝【CB】，实【卍续】</note> <note n="0462c2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0462c2301">迴【CB】，迥【卍续】</note> <note n="0463c1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0463c1901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0465a0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0465a0201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0466a2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0466a2301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0466b0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0466b0101">己【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0466c1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0466c1001">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0466c2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0466c2401">己【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0469b1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0469b1701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0470c1501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0470c1501">己【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0471a0601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471a0601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0471a0602" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471a0602">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0471b1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471b1301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0471b1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471b1901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0471b2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471b2301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0471c2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0471c2401">己【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0472c1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0472c1701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0473c1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0473c1001">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0474c1101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0474c1101">金【CB】，也【卍续】</note> <note n="0474c1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0474c1801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0475a1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475a1401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0475a1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475a1601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0475a2101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475a2101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0475b1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475b1601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0475b2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475b2301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0475c0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475c0101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0475c1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0475c1401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0476b0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0476b0801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0476c1001" resp="#resp3" type="add" cb:note_key="X09.0476c10.09" target="#nkr_note_add_0476c1001">超刹宝【CB】，起宝刹【卍续】</note> <note n="0477c1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0477c1801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0478a0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478a0101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0478a0102" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478a0102">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0478a0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478a0201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0478a1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478a1401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0478b1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478b1301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0478c1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478c1001">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0478c1101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0478c1101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0479a1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0479a1801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0479c0401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0479c0401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0479c0601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0479c0601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0480a1501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480a1501">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0480a1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480a1701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0480a2001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480a2001">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0480b0301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480b0301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0480b0701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480b0701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0480b0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480b0901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0480b1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0480b1901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0481c0301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0481c0301">己【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0482a0701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0482a0701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0482c1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0482c1701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0483a1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0483a1901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0484a1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0484a1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0484a1501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1501">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0484a1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0484a1602" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484a1602">己【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0484c0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0484c0201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0485a1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0485a1201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0485c1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0485c1301">已【CB】，巳【卍续】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>